BARAN Roch (1900-1944) stolarz, sierżant AK ps. „Kula”

Roch Baran urodził się 26 II 1900 r. w pobliskim Czermnie pow. Końskie, jako nieślubny syn 22-letniej Marii Baran. W Przedborzu utarło się jednak przekonanie, że był góralem. Zapewne było ono spowodowane jego zdolnościami rzeźbienia w drewnie i pochodzeniem żony z Podhala.

Był sierżantem rezerwy WP co świadczy, iż odbył służbę wojskową, a być może uczestniczył w wojnie polsko-sowieckiej 1920 r.?

Pewne jest to, że 9 XI 1925 r. w parafii w Klikuszowej (gm. Klikuszowa, pow. Nowy Targ) zawarł związek małżeński z Anną Szeligą (ur. 12 XI 1900 r. w Klikuszowej), córką Józefa i Kunegundy z d. Truta.

W Przedborzu osiedlili się w l. 30-tych. Zamieszkali w obecnie nieistniejącym domu przy ul. Radomszczańskiej 64. Był to dom zbudowany z gliny i oszalowany drewnem o 3 pokojach i kuchni.

Roch pracował jako stolarz w fabryce piórników Wajmana na Winnicy. Musiał być bardzo uzdolnionym, skoro zajmował się tam rzeźbiarskim zdobieniem wyrobów fabrycznych, ale potrafił również budować skrzypce. Był znany z tego w szerokiej okolicy. Taki instrument wykonał m.in. na zamówienie (zob.) Jadwigi Zielińskiej dla jej córki Elżbiety. Skrzypce te, nieco uszkodzone przetrwały zawieruchę wojenną i właścicielka podarowała je do zbiorów przedborskiego muzeum.

Podczas okupacji niemieckiej w 1940 r. nawiązał kontakty z radomszczańską konspiracją Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej za pośrednictwem nauczyciela z Rzejowic, pchor./por. Jana Kalety ps. „Postrach”. Przyjął pseudonim „Kula” (później w kontaktach z przełożonymi: „Brzeziński”). Podjął się zorganizowania struktur wojskowych w lewobrzeżnej części Przedborza i z czasem objął dowództwo plutonu nr 58 o kryptonimie „Żubr”.

Równocześnie, bez wiedzy o działalności sierż. „Kuli”, głównie w prawobrzeżnej części miasta konspirację ZWZ/AK podporządkowaną Komendzie Obwodu w Końskich organizowali (zob.) ppor. Władysław Chudy „Kamień” i (zob.) plut. Marian Margas „Mars”. Dopiero 10 XI 1942 r. doszło do połączenia obu struktur z podporządkowaniem całości pod radomszczańską Komendę Obwodu AK (szerzej zob.: Margas Marian). Z plutonu sierż. „Kuli” wydzielono kilku żołnierzy do Związku Odwetu (późniejszego Kedywu), którego zadaniem było prowadzenie bieżącej walki dywersyjnej i likwidacja zdrajców narodu. Dowództwo przedborskiej grupy dywersyjnej o kryptonimie „Izabela” objął zaprzyjaźniony z Rochem Baranem i mieszkający w pobliżu Bronisław Skura-Skoczyński „Robotnik”.

Sierż. „Kula” zajmował się nadal szkoleniem swoich żołnierzy, gromadzeniem i przechowywaniem broni do czasu powszechnego powstania. Organizował również akcje sabotażowe i dywersyjne w okolicy zlecone przez przełożonych. Słynął z bezkompromisowej walki z kolaborantami i volksdeutschami.

Wiosną 1943 r., w celu zmniejszenia obowiązkowych dostaw żywności dla okupanta i zatrzymania jej dla własnych potrzeb ludności polskiej zniszczono mleczarnie. Takimi właśnie akcjami dowodzili w Strzelcach Małych – „Kula”, a w Zagórzu „Robotnik”.

Aresztowany przez żandarmerię niemiecką rzekomo na podstawie donosu żony nie tolerującej libacji alkoholowych. Został wywieziony do Gestapo w Częstochowie, gdzie przeszedł ciężkie śledztwo. Gestapowcy przywieźli go do Przedborza i zmaltretowanego prowadzali po mieście aby wskazał, gdzie mieszkają żołnierze konspiracji i ukryta jest broń. Dowództwo konspiracji AK w Przedborzu rozważało możliwości odbicia Rocha Barana, jednak do takiej akcji nie doszło. Niemcy rozstrzelali go najprawdopodobniej w Częstochowie.

Za wydanie żandarmom męża, 24 IX 1945 r. o godzinie 17-ej wykonano wyrok śmierci na żonie Rocha – Annie Baran. Odrąbano jej głowę siekierą. Wg innej wersji, zginęła z ręki kochanka S. na tle kryminalnym. W akcie zgonu zapisano, iż została zabita, bez określenia powodów i sprawcy. Świadkami sporządzenia aktu byli Stanisław Staszewski lat 39 z Gustawowa i Stanisław Wolski lat 40 z Wygwizdowa.

20 VI 1947 r. Sąd Grodzki w Przedborzu rozpoznawał sprawę o uznanie Rocha Barana za zmarłego z wniosku jego szwagierki, Heleny Szeligi. Świadek Stanisław Szkopiński s. Stanisława lat 49 zeznał, że 10 V 1944 r. czytał w Częstochowie rozplakatowane obwieszczenie Komendy Żandarmerii, podpisane przez „kierownika SS-manów” o „rozstrzelaniu Rocha Barana za nielegalne posiadanie broni i bandytyzm”. Dodał: „pamiętam dokładnie, że nazwisko Rocha Barana figurowało na liście osób rozstrzelanych na pierwszym miejscu”. Sąd przyjął, iż Roch Baran zmarł w Częstochowie w maju 1944 r.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Delegatura w Kielcach, Sąd Grodzki w Przedborzu, sygn. akt – IPN Ki 58/1648; Archiwum parafii pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja bp. w Czermnie, akt urodzin Rocha Barana; Family search: parafia św. Aleksego w Przedborzu, ksiega zgonów 1945 r., akt zgonu Anny Baran; Kronika Koła ZBoWiD w Przedborzu, kopia w zbiorach autora; Arkusz ewidencyjny Bronisława Skoczyńskiego „Robotnika”, Radomsko 1992, Zeszyt 13, nakładem Karola Walaszczyka mnps pow.; Kacperski Bogumił, Wroniszewski Jan Zbigniew, Końskie i powiat konecki 1939-1945, Część V – Konspiracja konecka 1939-1945, Struktury terenowe: podobwody i placówki, Końskie 2007; Część VI – Konecka Księga Pamięci, Końskie 2008; Stanikowski Eugeniusz, Wspomnienia i życiorysy członków Koła ZBoWiD w Przedborzu, Przedbórz 1982, mnps, kopia; Zawadzki Wojciech, Nieznany „Mars” [w:] „Gazeta Radomszczańska”, 5 IV 2004 r.; informacje Wacława Grabalskiego, WSz. (dane zastrzeżone) i Haliny Zielińskiej; materiały autora; Specjalne podziękowania dla ks. Jerzego Rozmysłowskiego z Czermna.

Wojciech Zawadzki