bolesaw wstydliwyBOLESŁAW V WSTYDLIWY (1226 – 1279) książę sandomierski i krakowski, fundator przedborskiego kościoła

Był jednym z pierwszych książąt piastowskich, którego pobyt w Przedborzu potwierdzają dokumenty.

Urodził się 21 VI 1226 r. w Starym Korczynie, jako młodsze dziecko ostatniego księcia zwierzchniego w Polsce Leszka Białego (ok.1185-1227) i Grzymisławy księżniczki ruskiej z rodu Rurykowiczów. Jego starszą siostrą była księżna Salomea (ok.1212–1268) błogosławiona kościoła rzymsko-katolickiego.

W drugim roku życia został osierocony przez ojca, którego zamordowano podczas zjazdu w Gąsawie. Po śmierci Leszka Białego, zakończył się okres pryncypatu księcia krakowskiego nad pozostałymi książętami dzielnicowymi w Polsce. Wówczas regencyjne rządy w Krakowie w imieniu małoletniego Bolesława przejęła jego matka. Roszczenia do opieki nad małoletnim księciem oraz wdową, wraz pretensjami do opustoszałego krakowskiego tronu, wysunęło kilku innych książąt z rodu Piastów. Mimo prób utrzymania niezależności przez Grzymisławę musiała ona ustąpić i zgodzić się na protekcję. W zamian za ustąpienie z Krakowa do momentu osiągnięcia pełnoletniości przez Bolesława, wydzielono im dziedziczne księstwo sandomierskie.

Opiekę nad Bolesławem jego matką oraz księstwem sandomierskim sprawowali do 1238 r. kolejno: książę wielkopolski Władysław Laskonogi i książęta śląscy: Henryk Brodaty i Henryk Pobożny. Pełnię praw do samodzielnego rządzenia w księstwie sandomierskim uzyskał Bolesław w 1238 r. Na tron książęcy w Sandomierzu, wprowadziło go rycerstwo i możni tej ziemi, którzy tym samym wypełnili ostatnią wolę zamordowanego Leszka Białego. Odzyskanie tronu w Krakowie było w tamtym okresie dla Bolesława nieosiągalne ze względu na zbyt mocną pozycję dotychczasowych jego protektorów książąt Henryków śląskich.

W celu umocnienia pozycji młodego księcia, jak i próby załagodzenia konfliktu między Konradem i Bolesławem oraz uznania jego władzy nad Sandomierszczyzną, zorganizowano wiec książęcy z udziałem elity politycznej ówczesnej Polski. Miejscem spotkania wyznaczono Przedbórz, który wówczas był już dość dobrze rozwiniętą osadą zawdzięczającą swe powstanie dogodnej przeprawie przez rzekę Pilicę.

Przedbórz, jako Predbor po raz pierwszy został wymieniony w tzw. Falsyfikacie trzemeszeńskim, akcie noszącym datę 28 IV 1145 r. W rzeczywistości dokument powstał jednak później. Przeprowadzone badania wykazały, że spisany został w l. 30-tych XIII w. Z narracji dokumentu wynika, że osadnictwo na tym terenie rozwinęło się na długo przed 1138 r. W Przedborzu istniał punkt pobierania ceł i myt, który ustanowić mógł książę Władysław Herman (ok.1043–1102) lub jego poprzednik, król Bolesław Szczodry (ok.1040–1081).

Życie mieszkańców skupiało się wokół taberny (łac.=karczmy), w której nie tylko otrzymać można było strawę, ale warzono tam piwo, załatwiano interesy, prowadzono wymianę towarową a podróżni i kupcy mogli skorzystać z noclegu. Nie rzadko przy tabernie istniała kuźnia. Miejscowa ludność zajmować się musiała tym, z czego żyli inni w podobnych Przedborzowi osadach. Podstawą była gospodarka leśna oraz produkcja rolna, a z racji położenia nad rzeką – rybołówstwo. Mieszkańcy byli zobowiązani do świadczenia daniny na rzecz utrzymania książęcego dworu. Przedbórz w XIII w., był też lokalnym ośrodkiem wydobywczym. Łamano w nim piaskowiec, który transportowany rz. Pilicą, posłużył do budowy np. klasztoru cystersów w Sulejowie. Zapewne brodu na Pilicy i handlowego szlaku strzegła w Przedborzu załoga wojów i drewniana strażnica. Pewnie to w niej ulokowano miejsce obrad książęcych.

Oprócz księcia Bolesława i księżnej Grzymisławy, do Przedborza przybył też książę Konrad I Mazowiecki z synem Siemowitem. Zjechali też możni świeccy i duchowni. Wśród nich, byli m.in.: arcybiskup gnieźnieński Pełka, biskup krakowski Wisław, wojewoda sandomierski Pakosław i Mściwoj wojewoda łęczycki; kasztelani: wiślicki – Pakosław, łęczycki – Tomasz, małogoski – Zdzisław i sandomierski – Jakub oraz cześnik Michał, sędzia Mikołaj, prepozyt kielecki Prandota, podkomorzy Piotr, komornik arcybiskupi Falibóg, Wolmir – archidiakon z Rudy i niewymieniony z pełnionej funkcji Bronisz. Wszyscy wymienieni figurują jako świadkowie na dokumencie spisanym 9 VII 1239 r. w Przedborzu, w którym książę Bolesław potwierdza nadanie przez arcybiskupa Pełkę wsi Kępino opactwu cystersów w Sulejowie. Po raz pierwszy Bolesław użył wtedy oficjalnie tytułu księcia sandomierskiego. Wynikło to zapewne z ustaleń przedborskiego zjazdu. Jego stryj Konrad zrzekł się właśnie wtedy pretensji do Sandomierza. Podjęto też wówczas decyzję o poślubieniu przez Bolesława księżniczki Kingi, córki króla węgierskiego Beli IV, późniejszej świętej kościoła rzymsko-katolickiego. Było to posunięcie mające na celu kontynuację przymierza małopolskich Piastów z Arpadami. Prawdopodobnie zatwierdzono też włączenie kasztelanii małogoskiej, na terenie której leżał Przedbórz do księstwa sandomierskiego. Tym samym rzeka Pilica stała się zachodnią granicą księstwa. Zrósł się wtedy Przedbórz na kilkaset lat z ziemią, a późniejszym województwem sandomierskim.

Wkrótce po przedborskim zjeździe, doszło do powitania księżniczki Kingi w Wojniczu, z którą Bolesław ze względu na jej wiek (miała zaledwie 5 lat), zawarł jedynie kanoniczną formę zaręczyn. Właściwy ślub odbył się dopiero w 1247 r.

W styczniu 1241 r. rozpoczął się niszczycielski najazd mongolski na ziemie polskie. Głównym terenem ich działań stało się księstwo sandomierskie. Bolesław Wstydliwy schronił się na Węgrzech, a następnie na Morawach. Tatarskie zagony dotarły też nad Pilicę, gdzie w odległym od Przedborza o 40 km Sulejowie, spalili opactwo cystersów. Zagony Mongołów zapuściły się aż do Sieradza i Łęczycy. Atak na Polskę zmienił diametralnie sytuację polityczną nad Wisłą. Władzę w Krakowie przejął książę Konrad Mazowiecki.

Z tego okresu pochodzi dokument wystawiony w listopadzie 1241 r. przez ks. Konrada w Przedborzu. Dotyczy on nadania części wsi Bogumiłów klasztorowi benedyktynek w podkrakowskich Staniątkach. Towarzyszyli księciu m.in. wojewodowie krakowski Mściwój i łęczycki Bogusz.

Panowanie Konrada w Krakowie nie trwało jednak długo. Jego porywczy charakter i częste stosowanie przemocy, wywołało bunt przeciw niemu. Przyzwyczajone do autonomii i samostanowienia o swoich sprawach rycerstwo małopolskie doszło do wniosku, że najlepszym kandydatem na księcia krakowskiego będzie Bolesław Wstydliwy. Przybył on na ich wezwanie wraz ze zbrojną pomocą od węgierskiego teścia.

Bolesław obejmując rządy nad Małopolską, musiał się zmierzyć z nie lada jakim zadaniem. Dzielnica ta bowiem najbardziej ucierpiała podczas najazdu z 1241 r. Chcąc ożywić życie gospodarcze i rozwinąć osadnictwo Bolesław rozpoczął, wzorem książąt śląskich, lokowanie miast i wsi małopolskich na prawie magdeburskim. Przeprowadził też głęboką reformę żup w Bochni i Wieliczce, które stały się od tamtej pory wyłącznie własnością państwa. Zapewniło to spore wpływy do książęcego skarbca. Pomagała mu w tym żona Kinga, która stała się patronką górników solnych.

Bolesław był też wielkim dobrodziejem polskiego Kościoła. Wydał m.in. duchowieństwu diecezji krakowskiej przywilej, którym dawał mu dużą autonomię ekonomiczną i sądowniczą. Z hojności rodziny książęcej korzystały kościoły i klasztory. Bolesław popierał kanonizację biskupa krakowskiego Stanisława zabitego podczas panowania Bolesława Szczodrego. Sprowadził do Krakowa zakon franciszkanów.

Pomyślny rozwój dzielnicy Bolesława utrudniały łupieżcze najazdy Litwinów i Jadźwingów, względem których książę stosował napady odwetowe oraz starał się o zaprowadzenie wśród nich misji chrystianizacyjnych. Jednakże plany pokojowego współżycia przerwał drugi najazd mongolski, który przypadł na zimę 1259/60. Po raz wtóry zniszczona i złupiona została Małopolska. Jeden z oddziałów mongolsko-ruskich spustoszył prawobrzeżną część ziem nadpilickich. Można przypuszczać, że działania te dotknęły też Przedborza i jego okolic. Po raz drugi zniszczono klasztor w Sulejowie. Bolesław nie podjął jednak z nimi walki. Schronił się u swojego sojusznika Leszka Czarnego w Sieradzu.

Niedługo po tych wydarzeniach doszło do kolejnego, udokumentowanego pobytu księcia Bolesława w Przedborzu, w grudniu 1260 r. Spotkali się wtedy wszyscy książęta piastowscy, potomkowie Kazimierza Sprawiedliwego, dziada Bolesława. Jednak tym razem Wstydliwy sam wystąpił jako rozjemca między dwoma synami zmarłego ks. Konrada Mazowieckiego – Kazimierzem Kujawskim rządzącym w ziemi łęczycko – sieradzkiej, ojcem Władysława Łokietka a Ziemowitem panującym na Mazowszu. Na przedborskim zjeździe uregulowali oni między sobą sprawy związane ze spadkiem po ojcu. Wystawiony został również dokument zatwierdzający nadanie arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Januszowi wsi Garnów, przez Mikołaja syna Jakuba. Nadanie to miało być zadośćuczynieniem za zabicie przez braci Mikołaja, kurzelowskiego kanonika Leonarda. Na dokumencie potwierdzającym nadanie widnieją świadkowie: Janusz arcybiskup gnieźnieński, Wolmir biskup kujawski, Prendota biskup krakowski oraz możni świeccy: Sięgniew wojewoda sandomierski, Mikołaj kasztelan małogojski, Sułek wojewoda krakowski.

Jako, że najstarsze dokumenty królewskie dotyczące Przedborza spłonęły, miejscowa tradycja upatruje w księciu Bolesławie i jego żonie Kindze fundatorów przedborskiego kościoła, początkowo kaplicy, pod wezwaniem św. Aleksego. Siedziba parafii mieściła się jeszcze wtedy w niedalekim Policzku. Budowniczym świątyni powstałej prawdopodobnie w 1278 r., miał być Jacek Aleksy Sadykierz.

Książę Bolesław przez poddanych ochrzczony został przydomkiem „Wstydliwy”. Stało się tak z racji ślubów czystości, które złożyli wraz ze swoją żoną. Ich małżeństwo nigdy nie zostało skonsumowane, przez co książęca para nie doczekała się potomstwa. W związku z tym, w 1265 r. książę dokonał adopcji Leszka Czarnego, księcia sieradzkiego. Po śmierci Bolesława przypadło mu dziedzictwo księstw małopolskich.

Bolesław Wstydliwy zmarł 7 grudnia 1279 r. Pochowany został w Krakowie, w kościele pod wezwaniem św. Franciszka, którego był fundatorem.

Współczesny mu kronikarz napisał o księciu, oddając cechy jego charakteru, że: to człowiek czysty, wstydliwy, skromny i łagodny, nie oddający nikomu złem za złe, stróż swobód kościelnych, prawdziwy miłośnik rycerzy i dobrodziej wszystkich zakonów.

Księżna Kinga przeżyła męża o blisko lat 13. Po jego śmierci zamieszkała w ufundowanym przez siebie klasztorze klarysek w Starym Sączu. Tam też doczekała końca swoich dni i została pochowana.

W. Bracha, Wiece Bolesława Wstydliwego [w:] „Rocznik Historyczny”, tom 3, Warszawa-Poznań 1987; I. Cieślowa, Taberna wczesnośredniowieczna na ziemiach polskich [w:] „Studia wczesnośredniowieczne”, tom IV, Warszawa- Wrocław 1958; J. Dobosz, Dokument Mieszka III Starego dla kanoników regularnych w Trzemesznie (28 kwietnia 1145) [w:] „Gniezno. Studia i materiały historyczne”, tom IV, Gniezno 1994; T. Giergiel, Rycerstwo Ziemi Sandomierskiej: podstawy kształtowania się rycerstwa sandomierskiego do połowy XIII w., Warszawa 2004; R. Karpiński, Bolesław V Wstydliwy [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1978; S. Krakowski, Polska w walce z najazdami tatarskimi w XIII wieku, Warszawa 1956; G. Labuda, J. Bardach, Powstanie i utrwalenie rozdrobnienia feudalnego od połowy XII do połowy XIII w. [w:] Historia Polski, tom I, Warszawa 1958; K. Modzelewski, Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII w., Wrocław 1975; A. Stolecki, Kościół św. Aleksego w Przedborzu, Kluczbork 2007; J. Szymczak, Udział synów Konrada I Mazowieckiego w realizacji jego planów politycznych [w:] “Rocznik Łódzki”, tom 29, Łódź 1980; J. Wiśniewski, Dekanat konecki, Radom 1913; korespondencja autora z prof. dr hab. Józefem Doboszem; Internet; portret księcia wg rzeźby nagrobnej namalował Aleksander Lesser.

Paweł Zięba