Kajetan RzuchowskiDUNIN-RZUCHOWSKI Kajetan (1775-1848) pułkownik, posesor zastawny dóbr Rączki

Urodził się 7 VIII 1775 r. w rodzinie Ignacego Dunin-Rzuchowskiego stolnika i Wiktorii z Jabłonowskich wywodzącej się z województwa sandomierskiego. Miał być synem dzierżawcy.

W 1790 r. rozpoczął służbę wojskową. Odszedł z niej w stopniu kapitana w 1805 r. Rok później powrócił do służby wojskowej w 2. Pułku Jazdy 1. Legii (Księstwa Warszawskiego). Odbył w nim kampanię jesienną 1807 r. Za czyny wojennego męstwa 1 I 1808 r. otrzymał od księcia Józefa Poniatowskiego Złoty Krzyż Virtuti Militari.

Awansował 30 I 1809 r. na szefa szwadronu. W tej roli brał udział w wojnie polsko-austriackiej. Pułk odznaczył się szczególnie w szarży pod Nadarzynem, a później w potyczkach pod Różkami, Baranowem, Wrzawami i 8 VII pod Przedborzem. 6 IV 1810 r. został przeniesiony do nowo formowanego 16. Pułku Ułanów w Lublinie, ale po 2-tygodniach powrócił do macierzystego 2. pułku w Radomiu.

Podczas wyprawy Napoleona na Rosję w 1812 r. jego pułk walczył w składzie 4. Dywizji Lekkiej Jazdy gen. Aleksandra Rożnieckiego m.in. 9-10 VII pod Mirem. Zapewne tu zasłużył się na awans na majora. Otrzymał go 13 VII w Nieświeżu wraz z przeniesieniem do 3. Pułku Ułanów dowodzonego przez płka Aleksandra Radzimińskiego. Gdy w boju pod Możajskiem 7 IX dowódca pułku dostał się do niewoli, mjr Dunin-Rzuchowski objął dowodzenie. Sprawował je także podczas odwrotu z tej kampanii.

Już na terenie Saksonii w okolicy Żytawy 8 VII 1813r. objął dowodzenie zreorganizowanego 1. Pułku Straży Przedniej, znanego bardziej jako „Krakusi”. Pułk był zorganizowany w 4 szwadrony i liczył 880 kawalerzystów. Byli to chłopscy jeźdźcy zabrani do wojska po 1 z 50 dymów na zdrowym i surowym koniu wiejskim. Wg koncepcji Napoleona mieli oni służyć do zadań walki z kozakami. Szczególną rolę w szkoleniu krakusów przywiązywano do ruchliwości i manewrowości. Zwinna formacja szkolona na sposób kozacki miała służyć do podjazdów, ubezpieczeń, zagonów i dywersji na tyłach wroga. Wszelkie komendy do zmiany szyków wykonywano nie na dźwięk trąbki jak w tradycyjnej kawalerii, ale na znak buńczukiem (pęk końskiego włosia na drzewcu). Pułk ten pod ręką majora Dunina-Rzuchowskiego wykazał się niebywałą dzielnością i sprawnością w licznych starciach w nieprzyjacielem np. pod Friedlandem (18 VIII), Georgenwalde (4 IX), Strohweide (9 IX), Neustadt (15 IX) i Frohburgiem (19 IX). Czyny pułku były znane Napoleonowi, który dokonał jego lustracji 25 IX w Grossharthau. Cesarz na widok krakusów na małych konikach nie posiadał się ze śmiechu. Miał nazwać ich pigmejska jazdą. Jednak na widok przedstawionych manewrów rozwijania i zwijania szyków w cwale, zmian frontu i ataku wpadł w zachwyt. Wg pamiętnikarza:

Cesarz nie posiadał się z radości, zwłaszcza z wynalezionych nowych obrotów. Powiedział, że to chyba są żarty, iżby to mieli być nowozaciężni. – Chyba wybraliście żołnierzy ze starych pułków. Gdy go przekonano, że to byli sami młodzi żołnierze, podziękował dowódcy pułku i żołnierzom. Potem przywołał przed front tego pułku wszystkich dowódców zebranej jazdy francuskiej i oświadczył: Przypatrzcie się tym prawie dzieciom polskim, którzy w tak krótkim czasie się wydoskonalili, jakoście tu widzieli, do tego okryli chwałą, zdobywszy sztandar, wziąwszy do niewoli generała i do tego znaczną liczbę kozaków. W końcu spytał: Który z dowódców jazdy francuskiej może się pochlubić tym, że tak w tamtej, jak i w tej kampanii choć jednego kozaka mi żywcem przyprowadził? Lubo dowódcy owi pochwalali zręczność obrotów, przecież wyrzuty i porównania, jakie im cesarz robił, pewnie im nie były miłe.

Kolejne walki pułku to pod Zehmą (4 X) i Rothą (8 X). Pod Zetlitz (9 X) pułk stanowił eskortę ks. Poniatowskiego, a pod Wachau (16 X) zaatakował Pułk Kozaków Gwardii. W walkach topniały szeregi pułku.

W „bitwie narodów” pod Lipskiem w dniach 16-19 X mjr Dunin-Rzuchowski uczestniczył z większością pułku pod rozkazami gen. Michała Sokolnickiego. Cesarz Napoleon wtedy odznaczył go, rannego, za bojowe zasługi pułku, pierścieniem z własną podobizną. W tej samej bitwie ks. Józef Poniatowski mianowany został marszałkiem Francji. Podczas odwrotu, 4- krotnie rannego księcia otaczał pluton krakusów. Saperzy francuscy przedwcześnie jednak wysadzili most przez rzekę Elsterę i ks. Poniatowski forsując ją wpław, zginął w nurtach rzeki. Później krążyły pogłoski, jakoby to ubiory krakusów zbliżone do kozackich tak wystraszyły saperów, że ci odcięli drogę odwrotu ariergardzie.

W listopadzie 1813 r. pułk krakusów liczył tylko 21 oficerów, 257 szeregowych i 288 koni. Po reorganizacji w 1814 r., już pod dowództwem płk. Józefa Dwernickiego, pułk ten bronił Paryża. Również 200-osobowy oddział krakusów stanowił w lipcu tr. honorową eskortę zwłok ks. Poniatowskiego z Lipska do Warszawy.

Prof. Andrzej Kostrzewski pisał o Dunin-Rzuchowskim:

Podczas odwrotu spod Lipska popierając chwilowe projekty gen. Jana Krukowieckiego myślał o powrocie do kraju. Jednakże na wezwanie gen. Józefa Tolińskiego oficerowie opowiedzieli się po stronie cesarza i Żuchowski [tak w oryginale-WZ] wraz z wojskiem udał się do Francji. Dnia 28 X 1813 r. otrzymał Order Kawalerski Legii Honorowej. Dnia 17 III 1814 r. w Wersalu Żuchowski został przeznaczony do 4. kompanii gwardii honorowej. Po powrocie do kraju umieszczony został w armii Królestwa Polskiego w stopniu podpułkownika na reformie tj. bez przydziału, a 27 XII 1815 r. uzyskał żądaną dymisję z wojska i usunął się w zacisze domowe.

Wg badań Krystyny Stanisławskiej, najprawdopodobniej w r. 1814 płk Kajetan Dunin-Rzuchowski poślubił wdowę Kajetanię z Dobieckich Głuchowską (1791-1861 Kraków) i jako posesor zastawny jej córek, a swoich pasierbic: Inezylli (zob.: Grabowski Alfons Marian) i Klementyny Głuchowskich zarządzał majątkiem Rączki w parafii przedborskiej w l. 1814-1817. Sam zaś ówcześnie był właścicielem dóbr Krasocin. W imieniu tychże pasierbic długo walczył w sądach ze Stanisławem Karwosieckim o sumę zapisaną na dobrach Rączki przez ich zmarłego ojca Stanisława. Rzecz miała się tak, że Karwosiecki sprzedał Rączki, a raczej oddał za spłacenie długów Głuchowskiemu, a ten przed śmiercią dobra Rączki mu zwrócił, jednakże obciążył je, wg aktu rejentalnego z 1824 r., sumami 125 tysięcy złotych polskich i 6 tys. złp. zapisanych w hipotece „na dobrach Rączki z przyległościami” na rzecz swych 2 córek.

Płk Kajetan Dunin-Rzuchowski 11 VI 1815 r. przybył do Przedborza aby spisać akt urodzenia jego córki Magdaleny Anny Pauliny. Przyszła ona na świat we dworze w Rączkach 1 VI tr. w małżeństwie z Kajetanią z Dobieckich. Akt podpisali proboszcz kurzelowski, ks. kan. Józef Wysocki i (zob.) Jakub Eksner dzierżawca Dóbr Narodowych Przedborskich. W akcie tym podano, iż Dunin-Rzuchowski miał lat 37, podczas gdy w rzeczywistości liczył sobie o 3 lata więcej.

Rok później 31 VIII 1816 r. również w Rączkach, przyszła na świat druga jego córka Marianna Ludwika (Helena?). Zapewne urodziła się tam lub w Krasocinie gdzie zamieszkiwali, także trzecia córka Maria.

Po wybuchu powstania narodowego w 1830 r., już w grudniu płk Dunin-Rzuchowski został mianowany dowódcą jazdy województwa krakowskiego. W styczniu 1831 r. objął dowództwo nowo formowanego 1. Pułku Jazdy Krakowskiej. Dowodził nim w potyczkach pod Nową Wsią (19 II), Markuszewem (10 V) i Starym Zamościem (12 V). Ze względu na stan zdrowia prawdopodobnie poprosił o dymisję i otrzymał ją 8 VII. Jednak w końcu tego miesiąca został dowódcą pospolitego ruszenia na lewym brzegu Wisły. Prowadził też działania na Lubelszczyźnie w okolicy Biłgoraja. Wobec przewagi wojsk rosyjskich powrócił na lewy brzeg Wisły. Po upadku powstania, za zgodą namiestnika Królestwa Polskiego Iwana Paskiewicza przeszedł na teren Rzeczypospolitej Krakowskiej i zamieszkał w Krakowie.W 1839 r. mieszkał przy ul. Grodzkiej 103.

Utrzymywał nadal związki ze środowiskami niepodległościowymi, skoro tuż po wybuchu powstania krakowskiego 23 II 1846 r. został powołany przez Rząd Narodowy na inspektora jazdy, a wg prof. Kostrzewskiego także na dowódcę sił zbrojnych. Sztab jazdy utworzył w pałacu Wielopolskich, a koszary przy ul. Grodzkiej. Następnego dnia prawdopodobnie został odwołany z tej funkcji z powodu stanu zdrowia i wieku. Liczył sobie wtedy 71 lat. Rzekomo miał być wówczas mianowany generałem. Informacja ta jednak nie znajduje potwierdzenia w akcie zgonu, gdzie wymienia się jego stopień wojskowy pułkownika. Mimo napływu ochotników, z braku broni udało się zorganizować tylko 6 plutonów jazdy. Umundurowanie i wyposażenie kawalerzystów było wzorowane na krakusach z 1831 r.

Po rychłym upadku powstania, władze austriackie prowadziły dochodzenie wobec Dunin-Rzuchowskiego, które zostało umorzone. Jednak jako poddany rosyjski został aresztowany przez obserwatora śledztwa z ramienia Rosji. Z kilkoma innymi był przewieziony na teren zaboru rosyjskiego, początkowo do Kielc, a następnie osadzony w cytadeli w Warszawie. Zwolniony 27 V 1846 r. zapewne z uwagi na wiek i stan zdrowia. Został poddany nadzorowi policyjnemu bez prawa opuszczania Warszawy.

Zmarł 9 VIII 1848 r. we dworze w Kluczewsku, posiadłości swej córki Magdaleny Anny Pauliny Turskiej dziedziczki dóbr Komorniki. Prawdopodobną przyczyną zgonu mogła być, zdaniem Krystyny Stanisławskiej epidemia (…) w roku 1848 panowała jakaś epidemia w Kluczewsku, bo zazwyczaj było rocznie ok. 27-30 zgonów, a w roku 1848 było ich aż 103. Informacja z jego biogramu w Polskim Słowniku Biograficznym, jakoby zmarł jako więzień stanu w Warszawie, jest więc częściowo mylna.

Podobizny płka Kajetana Dunin-Rzuchowskiego i jego żony Kajetanii znajdują się na epitafium w kościele św. Piotra i Pawła w Krakowie. Rzuchowscy zapewne mieszkali w Krakowie gdzieś w pobliżu tego kościoła, skoro dwie ich córki wstępowały w nim w związki małżeńskie. Wpierw, w 1842 r. córka Magdalena Anna Paulina wyszła za Maksymiliana Turskiego, a w 1849 r. córka Helena wyszła za byłego oficera z powstania 1831 r., doktora medycyny Teodora Tripplina, podróżnika i pisarza.

B. Gembarzewski, Wojsko Polskie 1807-1814, Księga pamiątkowa w 50. rocznicę powstania roku 1830 r., Lwów 1881; R. Morawski, H. Wielecki, Wojsko Księstwa Warszawskiego, Kawaleria, Warszawa 1992; M. Machynia, Cz. Srzednicki, Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1777-1794, Spisy, T. I, Cz. I Sztaby i kawaleria, Kraków 1998; Biogram Kajetana Rzuchowskiego w opracowaniu A. Kostrzewskiego z Polskiego Słownika Biograficznego udostępnił Tomasz Sobieszczański; informacje, fotografię tablicy memorialnej i link do portretu udostępniła Krystyna Skawińska – portret z tablicy pamiątkowej narysował ołówkiem Tomasz Sebastian Łosik, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, sygn.MNK-III-r.a.-18211;

http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wojsko_Polskie_powstania_krakowskiego&diff=29261988&oldid=29261835; http://www.geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&;rid=A&search_lastname=rzuchowski&exac=&w=06mp; http://rodzinastrychalskich.pl/index.php/usearch/catalog?search=rzuchowska

Krystyna Stanisławska

Wojciech Zawadzki