antoni_grabalski -2GRABALSKI Antoni Feliks (1917-1944) kapral Armii Krajowej ps. „Grab”

Urodził się w 23 V 1917 r., w rodzinie włościańskiej Michała i Józefy z domu Prymus w Pohulance, gmina Przedbórz. Ukończył Szkołę Powszechną w Przedborzu. Powołany do odbycia służby wojskowej, uczestniczył w kampanii polskiej 1939 r. Uniknął niewoli i powrócił do rodziny. Pracował na roli.

Pod wpływem sąsiada, plut. rez. (zob.:) Mariana Margasa ps. „Mars” przystąpił do konspiracji Związku Walki Zbrojnej i przyjął pseudonim „Grab”. Był jednym z najbliższych współpracowników „Marsa” i ppor. (zob.:) Władysława Chudego ps. „Kamień”. Oni też ukrywali się nad oborą jego ojca, Michała. W opracowanych w l. 70-tych strukturach przedborskiej konspiracji AK, „Grab” widnieje w 68. plutonie o kryptonimie „Wydra” – 2. drużyna strzelecka (2. sekcja) dowodzona przez Kazimierza Jezierskiego ps. „Siodło”.

Niewiele zachowało się informacji o jego partyzanckiej działalności. Z pewnością należy jednak odnotować, że dowódca jego oddziału partyzanckiego, por. Bronisław Skura-Skoczyński ps. „Robotnik” wymienił „Graba” pośród organizatorów i pierwszych członków oddziału. Podał też jego awanse na kolejne stopnie wojskowe: starszy strzelec i kapral. „Robotnik” surowy i oszczędny w ocenach, wystawił więc „Grabowi” najlepszą opinię.

Z kolei, nic pewnego nie wiadomo o jego udziale w poszczególnych akcjach partyzanckich. Można więc jedynie domniemywać, iż uczestniczył tam, gdzie byli przedborzanie: m.in. w Kobielach Wielkich, Rzejowicach, Dmeninie, rozbiciu więzienia w Radomsku. Jego pseudonim figuruje na kamieniu, przed jedną z ziemianek obozu partyzanckiego koło Bąkowej Góry.

Aresztowany przez żandarmerię niemiecką 30 XI 1943 r. podczas pobytu we własnym domu w Pohulance. Tego dnia aresztowano, wskutek donosów rodzimych zdrajców i renegatów, wielu przedborskich konspiratorów. Przyczyną jego aresztowania był donos złożony przez konfidenta K.W. na którym, już po wyzwoleniu wykonano wyrok śmierci. W rzeczywistości żandarmi wtedy aresztowali dwóch Antonich Grabalskich. Ten drugi, rocznik 1909 mieszkał pod Majową Górą, był synem stryja Franciszka. Obaj zostali przewiezieni do więzienia w Końskich. Po wyjaśnieniu, Antoni syn Franciszka został zwolniony i pieszo powrócił do Przedborza.

Podczas śledztwa nie zdołano Antoniemu Grabalskiemu udowodnić postawionych zarzutów o przynależność do partyzantki i dlatego został prewencyjnie zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen z wyrokiem śmierci. Przybył tam 19 I 1944 r. i otrzymał numer obozowy 16346. Stamtąd przeniesiono go 5/6 II 1944 r. do obozu koncentracyjnego Dachu/ Komando München Allach.

Wyrok śmierci jednak wykonano na nim przez powieszenie 7 VII 1944 r. o godz. 11.01 w KL Dachau.

Symbolicznie spoczywa w Grobie Partyzantów na przedborskim cmentarzu.

Jego młodszy brat Wacław ps. „Cegła” był partyzantem w oddziale AK „Burza”.

Antoni Grabalski poślubił w 1942 r. Stanisławę Saternus (1920-2009) z Tarasu. 25 I 1943 r. przyszła na świat ich córka Teodozja. Wnuk „Graba” Jacek Wojtysiak jest żołnierzem zawodowym WP.

APP, Spis mieszkańców…; Archiwum USC w Przedborzu, akt urodzenia 93/1917 oraz akt małżeństwa 54/1942; Kronika Koła ZBoWiD w Przedborzu; Relacje Wacława Grabalskiego, Stefana Krawczyka , Władysława Poborskiego i Pawła Grabalskiego także fotografia; Arkusz ewidencyjny Bronisława Skoczyńskiego „Robotnika”, Radomsko 1992, nakładem Karola Walaszczyka mnps; B. Kacperski, J. Z. Wroniszewski, Końskie i powiat konecki 1939-1945, Część V, Końskie 2007; J. E. Wilczur, Sosny były świadkami, Warszawa 1982, s. 281- mylnie podano go, jako rozstrzelanego: Grabalski Gustaw Feliks;  W. Zawadzki, Nieznany „Mars” [w:] Gazeta Radomszczańska, 15 IV 2004 r.; dokumenty obozowe udostępnione przez Kamilę Grabalską i Pawła Wasiaka; http://lwww.straty.pl/index.php/pl/szukaj-w-bazie – tam błędna data śmierci: 8 VII 1944 r.

Wojciech Zawadzki