NałęczGROCHOWALSKI Franciszek Ksawery (1722-1790) proboszcz przedborski

Wywodził się z kujawskiej rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Nałęcz. Tym herbem pieczętował się jego brat, najprawdopodobniej bliźniaczy, Jan Bernard (1722-1780). Ich rodzice, zapewne bardzo religijni nadali synom imiona świętych. Być może już wtedy zadecydowali też o ich przyszłości w służbie Kościoła.

Przez podobieństwo ich wykształcenia wydaje się, że można pokusić się na stwierdzenie, iż obaj bracia poszli tą samą drogą i być może w tym samym czasie, co bywa dość często wśród bliźniaków.

O Janie Bernardzie wiadomo, że święcenia kapłańskie przyjął już jako dojrzały 28-letni mężczyzna. Było to 25 VII 1750 r. w Warszawie u ojców karmelitów, a wyświęcił go arcybiskup Kajetan Sołtyk. Wiadomo też, że w Akademii Krakowskiej 19 V 1764 r. otrzymał dyplom doktora obojga prawa, tj. rzymskiego i kanonicznego. W l. 1770-1780 był proboszczem w nieodległym od Przedborza Chełmie. Tam zmarł 5 VIII 1780 r.

Tymczasem, jak podaje Tomasz Andrzej Nowak:

O Franciszku Ksawerym Grochowalskim wiemy znacznie więcej, aniżeli o Janie Bernardzie. Franciszek był doktorem obojga praw, kanonikiem kapituły włocławskiej, chełmskiej, archidiakonem uniejowskim i oficjałem piotrkowskim od 19 marca 1785 r. oraz proboszczem w parafii Czarnocin w dekanacie tuszyńskim.

W latach 1760 i 1764 występuje jako dziekan i oficjał wolborski (wolbromski). W 1784 r. prymas Michał Poniatowski wyznaczył go, jako kanonika łuckiego, prepozyta i oficjała piotrkowskiego, do oszacowania majątku duchowieństwa w powiecie chęcińskim. W 1788 r. występuje też jako prepozyt (proboszcz) przedborski. W latach 1761–1763, 1779 wizytował parafie archidiakonatu uniejowskiego. Był także kanonikiem (nominacja 15 grudnia 1767 r., urząd objął 15 lutego następnego roku) i oficjałem włocławskim. Z kanonii został usunięty, gdyż anonimowym pismem doniesiono kapitule, że starając się o ten urząd dostarczył fałszywe świadectwo, bo jego babka nie była szlachcianką. Wstępując do kapituły należało wylegitymować się z dwóch pokoleń. Z tego powodu utracił natychmiast kanonię i oficjalstwo, pomimo że był bardzo dobrym oficjałem i wykształconym prawnikiem.

Zarówno na utraconym stanowisku, jak i na probostwie chełmskim zastąpił go Teodor Siemieński. Trudno jednak stwierdzić, czy to on pisał anonimy na Grochowalskiego.

Jednak, jak stwierdził ks. Jan Wiśniewski, ks. Franciszek Ksawery Grochowalski był już proboszczem przedborskim podczas lustracji województwa Sandomierskiego w 1765 r. Jest to o tyle prawdopodobne, iż wg tegoż ks. Wiśniewskiego poprzedni proboszcz przedborski, ks. Antoni Godziemba in Wysoka Wysocki zakończył swą posługę w parafii w 1765 r.

Podczas owej lustracji ks. Grochowalski:

okazał lustratorom dwa przywileje, jeden oryginalny Stefana Batorego, dany w Krakowie dn. 27 czerwca 1583 r., którym nadaje plebanowi pola, ogrody, łąki, sadzawki, stawy i in. przynależności plebańskie, także prawo wyszynku wszelakich napojów, pozwala nadto zbudować na gruncie kościelnym austerię i uwalnia plebana od wszelkich podatków i ciężarów. Drugi przywilej Zygmunta III wydany w Chęcinach w 1628 r., którym wszystko co wyżej było nadane, potwierdza.

Po śmierci swego brata ks. Jana Bernarda, ks. Franciszek Ksawery sprawował probostwo w Chełmie zdaje się do grudnia 1780 r., kiedy przekazał je ks. Teodorowi Siemińskiemu. Nowak podaje też, że ks. Siemieński przy pomocy starosty przedborskiego (zob.) Adama Małachowskiego już w 1762 r. bezskutecznie starał się o probostwo przedborskie. Widać z tego, że konflikt z ks. Grochowalskim musiał być zaogniony.

Podczas lustracji królewskiej w 1789 r., jak zauważył Wojciech Ślusarczyk:

Mieszczanie skarżyli się także na JW. Grochowalskiego – kanonika łuckiego, prałata i oficyjała piotrkowskiego, proboszcza przedborskiego, komisarza powiatu chęcińskiego jakoby ten wszedł w posiadanie gruntów legacyjnych zapisanych przez miasto dla probostwa szpitalnego. Oskarżali go ponadto, że : „plac Kupieńskiego z ogrodem Niwa prochowska, na grubach leżące, zabrał i przywłaszczył do probostwa przedborskiego”. Odpowiadając na zarzut pierwszy ksiądz Grochowalski stwierdził, że „probostwo szpitalne post decessum (po ustąpieniu) księdza staruszka i kaliki znacznie podupadło w inwentarzach, budynkach i kościele”. Proboszcz pisał, że „mieszczanie w prostocie swojej nie umieją dotąd znaleźć księdza zdatnego na toż probostwo” i pomimo, że przedstawili pewną kandydaturę („dali jednemu prezentę”), to ks. Grochowalski mając „inspekcyją” również nad probostwem szpitalnym zaakceptować jej nie mógł. Podkreślał również, że „z grontów szpitalnych zgodnie z prawem tenetur (zobowiązanie) oddać należy”. Odnośnie drugiej skargi, dotyczącej placu Kupieńskiego, ksiądz proboszcz przedstawił komplanacyję (ugodę) między antecessorem swoim (poprzednikiem) – ks. Wysockim, a JW. Adamem Małachowskim- starostą przedborskim i miastem Przedborzem, podpisaną w dniu 14 lipca 1758 roku, według której antecesor jego ustąpił dom w mieście, w którym miał szynk in onere (bez opłat) kościołowi służący, a wspomniany grunt i plac do czasu komisyjnego rozstrzygnięcia wzajemnych pretensji nie jest wykorzystywany („jest zostawiony”). Z kolei ks. Grochowalski skarży się na miasto, że nie zważając na zapisy w/w ugody grunt Winnice zwany będący w posiadaniu parafii „violenter (gwałtownie) zabrało, poszarpało, pozastawiało”, czerpiąc z niego intraty.

Ks. Franciszek Ksawery Grochowalski zmarł w Przedborzu 7 V 1790 r. w wieku 68 lat.

Interesujące, że w czerwcu 1790 r. zmarł i spoczął w Przedborzu prawdopodobnie starszy brat księdza, stolnik kijowski Karol Grochowalski (1721-1790) liczący lat 69, a osoby o tym nazwisku zamieszkiwały w Przedborzu jeszcze do połowy XIX w.

Ks. J. Wiśniewski, Dekanat konecki, Radom 1913; J. Korytkowski, Arcybiskupi gnieźnieńscy, prymasi i metropolici polscy od roku 1000 aż do roku 1821, T V, Poznań 1892; T. A. Nowak, Chełmo, [Radomsko] 1995;

http://biuletynszadkowski.geo.uni.lodz.pl/uploads/art/2008/ks.M.R%C3%B3%C5%BCa%C5%84ski.pdf;

https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1942-28180-478-6?cc=1407440&wc=M9W5-QJ2:1342266617; http://tmp.przedborz.net/index.php/component/content/article/2-aktualnoci/100-lustracja-starostwa-przedborskiego-z-1789-roku;

http://www.rodzinastrychalskich.pl/index.php

Wojciech Zawadzki