gustaw herbstHERBST Gustaw Edward (1812-1848) buchalter w fabryce sukienniczej w Przedborzu, kupiec

Urodził się 9 IX 1812 r. w Rochlitz, Saksonia. Jego rodzice Christian Gottlob Herbst (20 II 1768 – 10 I 1853) i Christiana Dorothea Jacob (29 VI 1776 – 16 III 1824) pobrali się w 1797 r. i mieli zapewne więcej dzieci. Wiadomo o przynajmniej trojgu z nich, którzy związali swój los z Polską. Starsi bracia Gustawa: Christian Friedrich August (27 III 1801 – 5 IV 1882) był kupcem w Warszawie, a Henryk Wilhelm (18 III 1803 – 2 III 1876) przez wiele lat był mistrzem piekarskim w Łowiczu. Jeden z synów Henryka, Gustaw Albert został bogatym kupcem w Białymstoku.

Także Gustaw Edward złączył swoją przyszłość z Polską. Z pewnością już w l. 30-tych pojawił się w Przedborzu. W tym czasie w Przedborzu mieszkał już jego stryj Christian Benjamin Herbst (ur. ok. 1779 r.). Wg informacji z 1839 r. był ceglarzem. Jego dzieci także już tu założyły rodziny. Tak więc niewątpliwie w mieście było więcej Herbstów, którzy tak jak większość niemieckich wyznawców religii ewangelickiej korzystali z posługi księży okolicznych parafii ewangelickich (kieleckiej i tomaszowskiej).

Wykształcenie najwyraźniej predestynowało Gustawa Edwarda do kariery w handlu. W Przedborzu objął stanowisko buchaltera w fabryce sukienniczej. Zapewne praktykował więc pod okiem (zob.) Jana Lamberta de Lor. Tutaj też 26 XII 1840 r. ewangelik Gustaw Edward Herbst poślubił o 10 lat młodszą ewangeliczkę Henrietę Fryderykę Marię Luizę, córkę (zob.) Karola Tylmana van der Heydena, werkmajstra fabryki sukienniczej. W Przedborzu urodziły się mu dwie córki: 1 IV 1842 r. Krystyna Amalia Luiza, zwana Ludwiką oraz 18 IX 1843 r.  Ernestyna Teresa Emilia, na co dzień zwana Emilią.

W początkach 1844 r., czy to na skutek pogarszającej się sytuacji finansowej fabryki sukienniczej (zob. Franciszek Ksawery Kossecki), czy może nowych perspektyw zawodowych Gustaw Edward Herbst przeniósł się do Radomia, gdzie otworzył prywatny skład sukna. W Radomiu urodzili się jego dwaj synowie: August Maurycy Edward (21 X 1844 r.) i Henryk Wilhelm (30 XI 1846 r.). O ile o tym drugim nie wiadomo zbyt wiele, to pierwszy z nich, znany jako Edward Herbst stał się wkrótce jednym z najbogatszych przemysłowców tekstylnych XIX-wiecznej Polski. W 1869 r. po ukończeniu warszawskiej Szkoły Handlowej rozpoczął pracę w łódzkiej fabryce tekstylnej Karola Wilhelma Scheiblera. Po krótkim czasie został tam dyrektorem zarządzającym, a w 1875 r. po ślubie z córką właściciela, współwłaścicielem. Zmarł 6 VI 1921 r. w Sopocie, pozostawiając po sobie majątek stanowiący po dziś dzień dobro kultury materialnej Polski (m.in. pałac Herbsta i Szpital Dziecięcy w Łodzi, dworek w Sokolnikach, willę Herbsta w Sopocie, monumentalne grobowce Scheiblerów i Herbstów na nekropoliach Łodzi i Sopotu). W ten to oto sposób historia rozpoczynająca się w fabryce sukienniczej w Przedborzu, stała się kamieniem węgielnym potęgi przemysłowej Łodzi i częścią historii uprzemysłowienia Polski.

Gustaw Edward Herbst zmarł w Radomiu nagle 2 VIII 1848 r. o godz. “wpół do dziesiątej wieczór na zapalenie płuc” w wieku 35 lat, osierocając żonę i czwórkę dzieci. Być może fakt ten przyczynił się do większego i szybszego usamodzielnienia się jego pierworodnego syna. Na łożu śmierci Gustawa żegnał m.in. jego starszy brat Christian August. To on prawdopodobnie od tego momentu został faktycznym opiekunem rodziny brata. Wskazywałoby na to zarówno miejsce studiów Edwarda Herbsta, jak i miejsce pochówku żony Gustawa, Luizy zmarłej 25 VI 1887 r. i pochowanej na cmentarzu augsbursko-ewangelickim w Warszawie.

Gustaw Edward Herbst spoczął na radomskim cmentarzu ewangelickim, a jego grób – obecnie wymagający gruntownej konserwacji –  opatrzono następującą inskrypcją:

GUSTAW EDWARD HERBST Kupiec w mieście Radomiu,
urodził się d. 9 września 1812 r., umarł d. 2 sierpnia 1848 r.,
był mężem jakich mało, ojcem niezrównanym.
Kochający wszystkich bliźnich, był od nich kochany,
szlachetny w swym zawodzie, zawsze nędzę wspierający,
żył jak prawy chrześcijanin i takim umierał.
Wielki Boże, Cios śmierci wypadł z twojej dłoni,
by sieroty bez ojca drobne pozostawił.
Kto kochał w was śmiertelni, niechaj łzę uroni,
by Ten co go zabrał, duszę jego zbawił.

Skany aktów małżeństwa Gustawa Edwarda Herbsta z Ludwiką van der Heyden oraz skany aktów urodzenia jego córek ze zbiorów Archiwum Państwowego w Kielcach; zdjęcia pomnika, skany aktów zgonu Gustawa Edwarda Herbsta i urodzenia jego synów oraz transkrypcja napisu dzięki uprzejmości ks. Rudkowskiego z parafii ewangelicko-augsburskiej w Radomiu; Rynkowska A., Biogram Edwarda Herbsta [w:] Polski słownik biograficzny, Tom 9/4, Wrocław 1961, s. 438; Gronczewska A., Rodzina Herbstów: filantropia była jednym z celów ich życia ”Dziennik Łódzki” (wydanie internetowe), Łódź 2014; Genealogia: linia Herbstów, opracowanie autora; Wikipedia; Internet.

Marcin Małkowski