Franciszek_KosmulskiKOSMULSKI Roman (1874-1942) burmistrz 

Urodził się 18 X 1874 r. w Końskich, w rodzinie Franciszka (9 X 1844 – 9 XII 1926) i Walerii z Kowalskich (24 X 1853 – 10 I 1919). Rodzice pochodzili z Końskich. Ojciec był uczestnikiem powstania styczniowego.

Miał dziewięcioro rodzeństwa, sześć sióstr i trzech braci. Siostra Julianna (Julia) (1 I 1884 Końskie – 17 III 1968 Kielce) w czerwcu 1901 r. poślubiła (zob.) Józefa Kordowskiego (1879 – 8 X 1939 Przedbórz) pisarza i wójta gminy Przedbórz. Brat Stefan (4 VIII 1891 Końskie – 24 IX 1954 Parczew) był księdzem;w czasie wojny Niemcy więzili go na zamku w Lublinie, po wojnie za postawę narodową i patriotyczną prześladowali go komuniści.

Roman Kosmulski przybył do Przedborza prawdopodobnie w r. 1905 lub 1906. Mógł być oddelegowany przez władze powiatowe w Końskich, ale nie wiadomo jaką funkcję wówczas pełnił. Najstarszy zachowany protokół z posiedzenia Rady Miejskiej w Przedborzu pochodzi z kwietnia 1917 r. i widnieje pod nim podpis Kosmulskiego jako burmistrza i przewodniczącego Rady. Nie jest to pewne, ale mógł objąć funkcję burmistrza po zmarłym (zob.) Józefie Wadeckim już w pierwszych miesiącach 1916 r.

Rozporządzenie Naczelnego Wodza Armii (austriackiej) nr 65 z 18 VIII 1916 r. o ordynacji miejskiej dla 34 miast (w tym również dla miasta Przedborza), nakazywało dokonanie wyboru Rady Miejskiej. W większych miastach miały odbyć się wybory do rad, natomiast rady miejskie mniejszych miast takich jak Przedbórz, były mianowane przez władze okupacyjne, a wybory miały się odbyć w terminie późniejszym. Rada Miejska w Przedborzu powołana została prawdopodobnie po sierpniu 1916 roku, a przed kwietniem r. 1917 decyzją Cesarsko-Królewskiej Komendy Powiatowej w Końskich. Na pierwszym posiedzeniu rada wybierała burmistrza. Można więc przypuszczać, że wtedy też Rada wybrała Kosmulskiego burmistrzem Przedborza, który stał na czele Magistratu, czyli organu wykonawczego.

Ze wspomnień długoletniej urzędniczki (zob.) Jadwigi Zielińskiej:

Pracę swą rozpoczęłam w 16. roku życia z dniem 1 VI 1920 r. Burmistrzem wówczas był Roman Kosmalski, sekretarzem (zob.) Jan Kierkuś, kasjerem Jadwiga Niedźwiecka, poborcą Józef Kucharski, gońcem Antoni Wójcicki, woźnym Feliks Reczek i ja, jako najmłodsza z całego personelu, kancelistką. Praca moja polegała na prowadzeniu dziennika nadawczo-podawczego, wysyłaniu korespondencji, wydawaniu świadectw pochodzenia zwierzęcego, prowadzeniu ksiąg ludności stałej i czasowej. Burmistrz prowadził całokształt spraw gospodarczych miasta. Sekretarz sprawy majątkowe oraz opracowywanie budżetu, uczestniczenie w posiedzeniach ławników i Rady Miejskiej, prowadzenie księgi protokółów jak również rejestrację poborowych itp. Kasjer prowadził pobór i wymiar podatku gruntowego, od budynków, handlu oraz szyldów i anonsów. Interesantów do biura zawiadamiał i sprowadzał goniec, a ogłoszenia dla ludności podawano za pomocą trajkotki, czynił to woźny. W rok później zakupiono szapirograf, powielacz na którym już po napisaniu ogłoszenia tuszem odbijano je na powielaczu i rozlepiano na tablicy ogłoszeń.

Czas pracy w Magistracie trwał codziennie 12 godzin z przerwą 1-godzinną na obiad. Wynagrodzenie było ryczałtowe, uchwalone przez skład członków Magistratu, tj. 4 ławników i w osobie burmistrza. Za pierwszy miesiąc swej pracy otrzymałam wynagrodzenie 20 zł. Woźny i goniec otrzymywali po 25 zł miesięcznie, a wyższe wynagrodzenia były w zależności od stanowiska. Ubezpieczenia pracowników ani urlopów w tym czasie nie było.

(…) Miasto było bardzo ruchliwe i handlowe, liczyło budynków 580, przeważnie piętrowych. Do miasta należał ratusz, budynki rzeźni miejskiej przy ul. Cegielnianej, szkolne przy ul. Pocztowej z ogrodem owocowym i placem oraz przy ul. Kościelnej z placem. Miasto czerpało dochody z rzeźni miejskiej z uboju zwierząt, krów, cieląt i świń oraz z targowicy, gdzie były pobierane opłaty groszowe od zwierząt.

(…) Kancelaria parafii Przedbórz współpracowała z Magistratem dostarczając do ksiąg ludności m. Przedborza akty urodzeń, małżeństw i zgonów do wpisu.  

(…) Gminę żydowską prowadził Moszek Dawny, gdzie również sporządzane były akty urodzeń, małżeństw i zgonów ludności żydowskiej.

Kosmulski 12 X 1920 r. ustąpił ze stanowiska burmistrza z racji przeniesienia się na służbę państwową na urzędnika Kasy Skarbowej w Końskich. Jego obowiązki przejął wtedy (zob.) Jan Kierkuś.

Kadencja Kosmulskiego przypadła na trudne czasy. Polska odzyskiwała niepodległość po 123 latach zaborów, trzeba było organizować od nowa struktury administracyjne w mieście w nowych realiach, służby policyjne, odbudować miasto po działaniach wojennych. Zajmowano się m. in. sprawami elektryzacji miasta, brukowaniem ulic, organizacją szkół, szpitala miejskiego. Kiedy Przedbórz nawiedziła epidemia tyfusu, trzeba było zająć się organizowaniem pomocy mieszkańcom. W 1919 r. podjęto decyzję o przeznaczeniu budynku Magistratu (ratusza) na szkołę, lecz zrealizowano ją dopiero w 1927 r. W 1920 r. kasa miejska świeciła pustkami, miasto było zadłużone, a mieszkańcy nie byli zdolni opłacać podatków. Być może ta sytuacja też przyczyniła się do ustąpienia Kosmulskiego ze stanowiska?

Po 1923 r. nazwisko Kosmulskiego nie pojawia się już w protokołach z posiedzeń Rady Miejskiej, nie występuje też jako radny, podczas gdy większość składu Rady była taka sama jak w 1920 r. Prawdopodobnie więc zrezygnował z pracy w samorządzie Przedborza i wyjechał z miasta.

Wiadomo o nim, iż w 1900 r. w Końskich poślubił konecczankę Helenę Florentynę Zielińską (17 X 1877 – 10 III 1948) córkę Wilhelma Leona (30 V 1837 – ?) i Teofilii z Kotrasińskich (1 V 1853 – ?). Mieli siedmioro dzieci: Władysława (16 VI 1901 – 4 XII 1964); Jana (15 V 1903 Końskie – 12 III 1905 Końskie); Justynę (7 X 1904 Końskie – 10 IX 1905 Końskie); Janinę Mariannę (21 VI 1906 Przedbórz – ?); Stefana (1907-1978), Irenę (5 V 1910 Przedbórz – ?) i (zob.) Kazimierza (25 II 1912 Przedbórz – 22 II 1979 Końskie).

Zmarł w Końskich 10 XI 1942 r. Spoczywa na koneckim cmentarzu przy ul. Browarnej we wspólnej mogile z żoną i rodzicami.

AP w Piotrkowie Tryb., Akta Miasta Przedborza 1822-1941, nr zespołu 687; Wspomnienia Jadwigi Zielińskiej mnps, ze zbiorów Wojciecha Zawadzkiego; www.myheritage.com; http://www.umkonskie.sisco.pl (także fotografia); informacje Janusza Jerzego Marchlewicza.

 Paweł Grabalski