Krótka historia wsi Chałupy

Dzieje wsi Chałupy w gminie Przedbórz ściśle związane są z historią lokalnej parafii. Wiadomo, że w 1438 r. wnuk Marcina wójta przedborskiego – Maciej de Kruszyna „honestus wir” (rzetelny), na rzecz prebendy świętych Piotra i Pawła Apostołów w kościele przedborskim, przekazał (odstąpił prebendarzowi Stanisławowi?) bór z pasieką i łąkami pod Rączkami i Wymysłowem („począwszy od wsi Policzko przy drodze Prawkowskiej do błot rzeki zwanej Pilcza”). Uprzednio, w 1424 r. ów Marcin zakupił go za 60 grzywien od Marcina sędziego sandomierskiego i dziedzica Rączek. Na części tego lasu prepozyci przedborscy osadzili swoich poddanych, aby wykarczowali sobie pola. Ponadto nadali im pewne pola we wsi Policzko, przynależnej także do parafii Przedbórz. Wieś na wykarczowanym lesie nazwana została Chałupki.

Wytyczone jej granice – od wiosek Rączki i Wymysłów, Suche Góry oraz od obszaru starostwa przedborskiego – potwierdzone zostały przez króla Zygmunta w 1524 r., oraz ponownie w 1622 r.

Z kolei, prymas Jan arcybiskup gnieźnieński w 1529 r., powyższą prebendę wcielił do probostwa przedborskiego. Tym samym, jedynym właścicielem wspomnianego boru i wioski, stał się proboszcz tej parafii. Z kolei, król Stefan Batory w 1583 r., wyłączył ową prebendę od wszelkiej jurysdykcji świeckiej, poddając władzy duchownej. Obowiązki prebendarza w zastępstwie proboszcza pełnił wikary. Było to więc beneficjum wikarego.

Z czasem właściciele wiosek Rączki i Wymysłów nieprawnie nabyli część owej wioski Chałupki, o co upominał się w sądach lubelskich (trybunale koronnym?) proboszcz ks. Wysocki i jego następcy.

Położenie obecnej wsi Chałupy wobec przebiegu linii lasów wskazuje, iż przed wiekami zastosowano raczej oszczędny karczunek. Zaś ukształtowanie terenu nasuwa wniosek, iż ówczesne koryto rzeki Pilicy zapewne nie odbiegało w istotny sposób od obecnego przebiegu rzeki. Wiele też wskazuje, że w miejscu obecnego mostu we wsi Chałupy był znany i używany do dawna bród na Pilicy. Wszystko to sprawiło, że wieś przybrała charakterystyczny kształt ulicówki, wyłącznie jednostronnie zabudowanej. Mieszkańcy mieli więc z jednej strony las, z drugiej nadpiliczne łąki, które łącznie wzięte chroniły, żywiły i był miejscem pracy.

W 1827 r., wieś zwana też niekiedy Chałupkami Plebańskimi, jako własność duchowna, liczyła 11 domów i 62 osoby. Znane nazwiska mieszkańców Chałupek w XIX w, to: Paweł Litusiński (zwany Bartocha), Franciszek Dura, Kazimierz Dura, Jan Dura, Kazimierz i Wawrzyniec Urbańczyk, Błażej Konferatek i Błażej Bartoszka. Ci poddani plebańscy uprawiali pola plebana. Jeśli mieli konie, to 2 dni w tygodniu odrabiali nimi pańszczyznę, zaś jeśli ich nie mieli, byli obowiązani do robót ręcznych.

Ukazem cara rosyjskiego Aleksandra II w 1864 r., także na gruntach kościelnych, zniesiono pańszczyznę i wszelkie inne obciążenia feudalne oraz nadano chłopom prawo własności ziemi. Lasy natomiast zostały własnością rządową.

Tylko raz w historii tej wsi zdarzyło się tak, że została odcięta od lasów i doskonale widoczna z Przedborza. To na przełomie lat 1944/45 okupacyjne wojska niemieckie, z obawy przed ofensywą Armii Czerwonej w celu uzyskania pożądanej odkrytej przestrzeni przewidywanego pola walki, zarządziły wycinkę wszelkich zadrzewień.

W końcu lat 70-tych XX w., w związku z planowanym utworzeniem zbiornika wodnego na Pilicy w Przedborzu, wieś Chałupy miała ulec likwidacji.

Już na pocz. XX w. wieś nazywano Chałupy, w odróżnieniu od ulicy Chałupki w Przedborzu – Widomie. Jednak formalna zmiana nazwy wsi na Chałupy nastąpiła w l. 70-tych. Zmienioną nazwę wsi praktycznie stosowano w użytku publicznym, jak i oficjalnie, w pracy Urzędu Miejskiego w Przedborzu, m.in. do ewidencji ludności oraz działalności gospodarczej a także w Starostwie Powiatowym w Radomsku do ewidencji gruntów i budynków, aż do 2004 r. Wtedy to okazało się, że wykazie miejscowości w Polsce na dzień 15 lipca 2004 r., sporządzonym w Głównym Urzędzie Statystycznym, w gminie przedborskiej jest nadal, jak przed kilkudziesięciu laty, wieś… Chałupki.

Wobec tego 29 listopada 2004 r. Rada Miejska w Przedborzu podjęła uchwałę o przeprowadzeniu konsultacji „w przedmiocie zmian nazw miejscowości”.  I tak w „Chałupkach” uprawnione do udziału w konsultacji były 82 osoby spośród 113 osób, tj. ogólnej liczby mieszkańców. Swoją opinię wyraziły aż 72 osoby (87,8%).  Za zmianą nazwy na Chałupy opowiedziało się 70 osób (97,2% uczestniczących), 1 osoba nie miała zdania zaś 1 była przeciwna zmianie (razem: 2,8%). Skutkiem tego, Rada Miejska w Przedborzu w dniu 15 lutego 2005 r. podjęła uchwałę o wystąpieniu do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o zmianę nazwy wsi Chałupki na Chałupy.

Ks. Jan Wiśniewski, Dekanat konecki, Radom 1913; Jerzy Augustyniak, Średniowieczne przeprawy przez Pilicę i ich obrona, Łódź 2014; Uchwała rady Miejskiej w Przedborzu nr XXIV/175/05 z dnia 15 lutego 2005 r.; informacje Eugeniusza Jabłeckiego i Pawła Grabalskiego; materiały autora; fotografię kapliczki we wsi Chałupy wykonał Wiesław Domagała.

Wojciech Zawadzki