KUNIG Hugon Oskar (1878-1941) elektryk, niemiecki komisarz miasta Przedborza

Urodził się 18 VII 1878 r. w Kaliszu, w rodzinie młynarza Emila Roberta i akuszerki Joanny z domu Michael. Rok wcześniej jego ojciec, przybysz z Ostrowa Wielkopolskiego poślubił tam rdzenną kaliszanką.

O Hugonie Oskarze z okresu kaliskiego wiemy niewiele, a i to właściwie za sprawą córki Janiny, która urodziła się 5 VIII 1904 r. w Kaliszu. Jej matką była Jadwiga z Gejerów.

Ciekawą postacią była właśnie Janina Kunig. która w 1926 r. w Kaliszu poślubiła Władysława Broniewskiego (1897-1962) poetę, oficera Legionów Polskich i uczestnika wojny polsko-bolszewickiej. Broniewski najczęściej przebywał w Warszawie, ale ich córka Joanna urodziła się 24 XI 1929 r. także w Kaliszu.

Janina w l. 1934-1937 była redaktorem „Płomyka”. Małżeństwo Janiny i Władysława Broniewskich rozpadło się w 1938 r. Janina pozostała przy nazwisku męża. W 1943 r. uczestniczyła w działalności Związku Patriotów Polskich w ZSRR blisko współpracując z Wandą Wasilewską przy powstawaniu Armii Polskiej w ZSRR. Oto, jak Janina Broniewska zapamiętała „epizod mundurowy” 1. Dywizji Piechoty:

…w nocy obudził mnie alarmowy dzwonek. Jak wściekły terkotał telefon.

– Jasia ? Na jutro narysujesz przepisowy mundur żołnierski. Polski. Dokładnie – powiedziała Wanda.

– Narysuję. Tak jest – powiedziałam wtulając się w tej samej chwili w poduszkę.

W kolejnym fragmencie wspomnień opisała epizod z tzw. „orłem kościuszkowskim”:

 Jasia! Wyszukaj, skąd chcesz, orła piastowskiego. Na czapki. Gwałt, rzecz jasna – dysponowała Wanda [Wasilewska]

(…)Mam swoje „chody” z poprzednich pobytów w Moskwie. Więc przede wszystkim skarbnica historii sztuki polskiej u Pawła Ettingera. Staruszek przyjął mnie, jak zwykle, wylewnie. Siwiuteńki, w aksamitnej czapeczce. Kredyt mam u niego nieograniczony(…)

– Orzeł piastowski? – zamyślił się pan Paweł, poprawił aksamitną czapeczkę. Pospacerował po pokoju. – Gdzieżby tego szukać? Miasta polskie? Grobowce? Naturalnie!

(…)Poszperał po stołach. Podał mi pokaźne tomisko. Zaczęła się w samym środku Moskwy wędrówka po królewskich grobowcach Piastów. Znajduję orła Kazimierza Wielkiego. Przerysowuję go na wszelki wypadek, lecz czuję, że to nie to. Trzeba będzie żołnierskie orły wybijać sztancą w metalu. Nie mogą mieć takich cieniutkich elementów, bo my idziemy przecie na front, a nie na defiladę. Raz się zaczepi o byle badyl na polu przy pełzaniu – już po nim.

Przewertowałam cały tom. Szukam na reprodukcjach kamiennych odrzwi, na rzeźbionych skrzyniach. Nie ma nic. Wracam do swego rysunku. Smukłe, strzeliste, gotyckie linie tułowia. Dobrze ustawiona głowa. Ale „partia” nóg  – nie do przyjęcia. Właśnie z tych bojowych względów. Cieniutkie nóżki jako czysto zdobniczy motyw. „Uduchowione”, oderwane od ziemi, zawieszone w próżni, niedorozwinięte, bezwładne.

Szukam cierpliwie jeszcze raz. Proszę Ettingera o lupę. Oglądam każdy ornament. Nagle … nie zauważona chyba kartka! Kamienna krypta grobowca Bolesława Krzywoustego w Płocku. (Ufundowana w roku 1825, jak podaje szczegółowe objaśnienie, przez biskupa Prażmowskiego). Wspaniały orzeł. Skrzydła rozłożyste, dumna głowa zwrócona na zachód. Wspaniałe, silne, realistyczne wprost nogi. Przerysowuję go z zachwytem. Każde pióreczko, każdą fałdkę na szponach, pióra w ogonie.

Zabieram ze sobą dwa rysunki. Niech decydują nasi zwierzchnicy: Wanda [Wasilewska] i Alfred [Lampe]. Zdecydowali. Całkiem po mojej myśli.

– Masz rację, Jasia. Gotyk gotykiem, a jednak wygląda nazbyt już ascetycznie …

Orzeł – rysunek  idzie do radzieckiej fabryki. Ze szczególnym ciepłem myślę o tym, jak się nagle rozmnoży to orle pokolenie. Na ilu tysiącach rogatych czapek żołnierskich? Czapki są przecie równie polskie. Zrobione z całym pietyzmem. Przepisowe „polówki”.

Z całkowitą pewnością możemy więc przyjąć, że Broniewska zadanie wykonała; miała znaleźć orła piastowskiego – wg uświadomionego jej przekonania – bez korony i patrzącego „na zachód”, czyli w prawo. Janina Broniewska z wojskiem wróciła do Polski. W stopniu majora była redaktorem naczelnym „Polski Zbrojnej” (1944-1946). Została pisarką, autorką powieści dla dzieci i młodzieży, m.in. napisała powieść o gen. Karolu Świerczewskim pt. „O człowieku, który się kulom nie kłaniał”.

Córka Janiny i Władysława Broniewskich a wnuczka Hugona Oskara Kuniga zwana „Anką”, podczas wojny przebywała wraz z matką w ZSRR. Po powrocie do Polski studiowała historię sztuki i socjologię, ale została reżyserem filmowym. W 1953 r. wraz z ojcem pracowała nad filmem „Wisła”. Realizację filmu przerwała jej tragiczna śmierć 1 IX 1954 r., wskutek zatrucia gazem. Po jej śmierci Władysław Broniewski napisał cykl siedemnastu wierszy zatytułowany “Anka”, który krytycy literatury nazwali współczesnymi trenami.

Wracając do Hugona Oskara Kuniga, wyemigrował on za chlebem do Argentyny. Po powrocie do kraju, w latach 30-tych przybył do Przedborza jako elektryk, mechanik.

Zatrudnienie znalazł w spółce akcyjnej pod nazwą Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko – Kieleckiego. Przedsiębiorstwo zajmowało się wytwarzaniem i przesyłaniem energii elektrycznej dla potrzeb elektryfikacji regionu.

Do wybuchu wojny w 1939 r., Kunig był kierownikiem placówki ZEORK-u w Przedborzu. Często manifestował swoje polskie, patriotyczne przekonania. Po wkroczeniu okupanta okazał się zdeklarowanym Niemcem, gnębiącym mieszkańców spalonego miasta. Wszelkimi metodami starał się o objęcie funkcji burmistrza Przedborza. Szczególnie sadystyczne zachowania wykazywał w stosunku do Żydów.

Z dniem 10 I 1940 r. został mianowany niemieckim komisarzem miasta (stadtkommissar) Przedborza. Władze okupacyjne jednak pozostawiły na stanowisku burmistrza (zob.:) Konstantego Kozakiewicza, podporządkowując go Kunigowi. Gdy Kunig spowodował utworzenie z dniem 15 III 1940 r. getta dla Żydów w Przedborzu, burmistrzowi Kozakiewiczowi odebrano prawo zwierzchności nad mieszkańcami pochodzenia żydowskiego (tzw. gminą żydowską), a przekazano je Kunigowi.

W opinii niektórych przedborzan uchodzi za ich dobroczyńcę, zapewniającego wikt i dach nad głową pogorzelcom, m.in. poprzez organizację garkuchni (zob.: Wójciccy, Franciszek i Maria). W rzeczywistości był hochsztaplerem usiłującym dorobić się na nieszczęściu innych. Robił interesy na rozbiórce wypalonych przedborskich kamienic, przywłaszczał sobie mienie żydowskich mieszkańców, nakładał na Żydów kilka kontrybucji.

Jedną z większych jego afer był pomysł odbudowy spalonego Przedborza, jako niemieckiego miasta z nadpilicznymi bulwarami „jak w Buenos Aires”. Usiłował na ten cel uzyskać dotację w wysokości 5 000 000 zł, podczas gdy gubernator przeznaczał 30 000 zł. Sprawca licznych przestępstw gospodarczych i kryminalnych, zwłaszcza w odniesieniu do ludności żydowskiej. Podobno posiadał kilka paszportów z różnych państw i nie zdążył z nich skorzystać.

Aresztowany wraz ze swoim współpracownikiem Zygmuntem Jankowskim przez gestapo na podstawie donosu volksdeutscha Gutscha 5 VII 1940 r. Najpierw osadzono ich w Areszcie Miejskim w Radomsku, a następnie zesłano do koncentrationlager Auschwitz. Kunig otrzymał nr obozowy 8527. Tam zmarł w kwietniu 1941 r. Burmistrz Kozakiewicz tak skomentował jego śmierć:

Niemiec z krwi i kości i za Niemca się uważający. Żydzi pokonali Niemca przy pomocy Niemców.

Zupełnie niewyjaśnione pozostają ewentualne związki Kuniga z Maksymilianem Szymańskim z Końskich. Szymański przed wojną także wyjeżdżał za chlebem do Argentyny. Po powrocie do kraju, pracował w ZEORK-u w Końskich. Podczas okupacji wstąpił do Związku Walki Zbrojnej przyjmując ps. “Relampago” (hiszp.: błyskawica). Rozpoznany jako agent gestapo, został skazany na śmierć. Wyrok wykonano w 1942 r. Podobieństwa obu życiorysów uprawniają pytania o ich ewentualną współpracę z wywiadem niemieckim jeszcze przed wybuchem wojny.

PMAB; APP-Spis mieszkańców…; Archiwum IPN, sygn. Ld 3/7; W. Zawadzki, Przedborski wrzesień, Bydgoszcz 2004; tegoż: Eroica, Bydgoszcz 2008 oraz: Imienna Lista Ofiar m. Przedborza w II wojnie światowej, Przedbórz-Bydgoszcz 2010; B. Kacperski, J. Z. Wroniszewski, Końskie i powiat konecki 1939-1945, Cz. I-VI, Końskie 2004-2008; K. Kozakiewicz, Wspomnienia burmistrza miasta Przedborza 1939-1942, mnps; J. Broniewska,  Wstawki do katalogu muzealnego (mundury, orzełek i sztandar 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki), [w:] „Muzealnictwo wojskowe”, T. 1, Warszawa 1959; tejże: Z notatnika korespondenta wojennego, Warszawa 1956, VI wyd. 1981; Wspomnienia Jadwigi Zielińskiej mnps; relacja Heleny Zawadzkiej; fot. ze zbiorów Pawła Grabalskiego; szczególne podziękowania za informacje składam p. Januszowi Lipckiemu; https://pl.wikipedia.org/wiki/Janina_Broniewska;

https://pl.wikipedia.org/wiki/W%C5%82adys%C5%82aw_Broniewski

https://pl.wikipedia.org/wiki/Joanna_Broniewska-Kozicka

Wojciech Zawadzki