KUŚMIERSKA Felicja z domu Grotowska (1874–po 1934) członkini PPS i KPRP ps. „Ciotka”, „Matuś”, „Leda”, „Leona”

Urodziła się 2 V 1874 r. w lewobrzeżnej części Przedborza – Widomie. Była pierwszym dzieckiem Józefa Grotowskiego (1852-?) i Marcjanny (1854 Widoma-?) z domu Wdowickiej. Wstąpili oni w związek małżeński 4 II 1874 r. w miejscowym kościele pw. św. Aleksego. Z biegiem lat rodzeństwo Felicji powiększyło się o pięcioro braci i tyleż sióstr.

W drugiej połowie lat 80 XIX w. Grotowscy przenieśli się na teren parafii Leszno, w guberni warszawskiej (obecnie: woj. mazowieckie). Tam Grotowski podjął zatrudnienie w cukrowni, które umożliwiało mu utrzymanie ciągle rozrastającej się rodziny. Córka Felicja w niedalekiej Warszawie uczęszczała do 4-letniego prywatnego gimnazjum oraz pobierała kursy freblowskie dające uprawnienia pedagogiczne.

Po ukończeniu edukacji w wieku 17 lat, Felicja powróciła do Przedborza. Można przypuszczać, że jeszcze przed opuszczeniem Przedborza przez Grotowskich, została ona przyrzeczona Antoniemu Kuśmierskiemu. Stąd jej powrót do rodzinnej miejscowości i zaślubiny 27 IX 1891 r. w kościele św. Aleksego z trzydziestoletnim wówczas Antonim, synem Macieja i Józefy z Walczyków, z wykształcenia muzykiem, pochodzącym z Częstochowy. Antoni zarobkował jako rzemieślnik. Świadkami na ślubie byli Kazimierz Grabczyk i Franciszek Lesiakowski, mieszkańcy Przedborza.

Przedbórz był też miejscem narodzin dzieci Felicji i Antoniego: Romualda Jana (22 I 1893 r.) i Janiny Władysławy (23 VI 1896 r.). Krótko po urodzeniu córki, Kuśmierscy przenieśli się do Częstochowy. Tam Felicja, związała się z ruchem robotniczym. W 1904 r. wstąpiła do Polskiej Partii Socjalistycznej, a po jej podziale w 1906 r., działała w PPS – Frakcji Rewolucyjnej. Frakcja ta stawiała sobie za główny cel, obok walki o prawa robotników, walkę z caratem i odzyskanie niepodległej i demokratycznej Polski. Całe imperium rosyjskie objęte było wtedy wrzeniem zwanym rewolucją 1905 r. Na ziemiach polskich tej walce przewodziła PPS.

W związku z partyjną działalnością na terenie Łodzi, Felicja Kuśmierska została ujęta przez carską policję w 1908 r. Aresztowanie nastąpiło na skutek zdrady, jednego z towarzyszy. Została wtedy zesłana w głąb Rosji do guberni astrachańskiej. Miała tam pozostawać do czasu zakończenia stanu wojennego trwającego w Królestwie Polskim. W 1910 r. udało jej się jednak stamtąd zbiec i powrócić do ojczyzny. Kontynuowała wówczas pracę partyjną m.in. w Radomsku, Częstochowie i miastach Zagłębia Dąbrowskiego. Nie udało jej się jednak długo zachować wolność. Aresztowano ją ponownie 7 IX 1911 r. w Częstochowie, tym razem wraz z mężem Antonim Kuśmierskim, zaangażowanym przez nią do działalności politycznej. Uwięziono ich w Piotrkowie Trybunalskim. Antoni, po podpisaniu zobowiązania do nie opuszczania miejsca zamieszkania, powrócił do Częstochowy. Felicja zaś, została przeniesiona do osławionego X-ego Pawilonu Cytadeli Warszawskiej – symbolu rosyjskiego zniewolenia Polski. Zwolniono ją przed świętami Bożego Narodzenia 1911 r. i oddano pod nadzór policyjny w Częstochowie. Pomimo tego, nie zaprzestała działalności partyjnej.

Po raz trzeci aresztowana została 20 VIII 1913 r. Przeszła przez więzienia w Częstochowie i Piotrkowie Trybunalskim, a od 14 I 1914r. przebywała na Pawiaku w Warszawie. W maju tr. wyrokiem sądu skazana została na zsyłkę na Syberię. Aresztowany wraz z nią jej mąż Antoni, został uniewinniony. Prośby o ułaskawienie Felicji składane przez ojca, męża i dzieci pozostały bezskuteczne. W lipcu 1914 r. została wywieziona do miejscowości Orzeł w Rosji, a następnie w 1915 r. do guberni irkuckiej. Tam pracowała jako krawcowa. Za Felicją, Antoni Kuśmierski z dziećmi także wyjechał do Rosji.

Zła sytuacja Rosji na frontach I wojny światowej, długoletnie zaniedbania caratu na polu społecznym i ekonomicznym oraz widmo głodu, doprowadziło w Rosji do wybuchu rewolucji lutowej w 1917r. Zastała ona Felicję w kopalni Zabytujew, gdzie wraz z innymi zesłańcami i więźniami politycznymi, zaczęła tworzyć komitety rewolucyjne, jak również wstąpiła do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Związała się z frakcją bolszewików, która to po rewolucji październikowej z 1917 r., przekształciła się w Rosyjską Partię Robotniczą.

W maju 1917 r. Felicja wyjechała do Irkucka, skąd ze względu na zły stan zdrowia, wysłana została do sanatorium w Jekaterynosławiu (obecnie: Dniepropietrowsk). Następnie przeniesiono ją do uzdrowiska w Jassentuki na terenie kraju stawropolskiego w północnym Kaukazie. Prowadziła tam agitację partyjną i rewolucyjną wśród personelu zakładu uzdrowiskowego.

W październiku 1917 r. znalazła się w Moskwie ogarniętej bolszewickim przewrotem. Udzielała się wówczas jako sanitariuszka w oddziałach robotniczych. Należała również do Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Pod koniec grudnia, znalazła się ponownie w Jekaterynosławiu, gdzie przeszła operację. Rekonwalescencję odbyła w Irkucku.

W 1918 r. rozpoczął się nowy okres w jej życiu. Została skierowana do odradzającej się Polski, aby organizować struktury powstałej partii komunistycznej pn: Komunistyczna Partia Robotnicza Polski (później: Komunistyczna Partia Polski). Organizacja ta podporządkowana poprzez Międzynarodówkę Komunistyczną bolszewikom rosyjskim, była swoistą piątą kolumną, którą Lenin zamierzał wykorzystać w swych planach rozszerzenia komunizmu na zachód Europy. KPRP była wrogo nastawiona do idei niepodległej Rzeczypospolitej. Nie akceptowała warunków wersalskiego traktatu pokojowego i była przeciwna walce o granice Państwa Polskiego, dlatego w 1919 r. została zdelegalizowana. Podczas wojny polsko–bolszewickiej w 1919/20 r. członkowie partii komunistycznej w Polsce i poza jej granicami opowiedzieli się po stronie bolszewickiej Rosji. Władze Polski postanowiły osoby te internować, jako wrogi element zagrażający bytowi niepodległego państwa. Wśród nich znalazła się Felicja, współtworząca komórkę partyjną w Częstochowie. W okresie 2 IX – 2 XI 1920 r. była osadzona w obozie Dąbie w Małopolsce.

Po wypuszczeniu na wolność, Felicja przeniosła się do Warszawy. Żywo znów działała w strukturach partii, m.in. w wydziale kolporterskim Komitetu Centralnego KPRP. Do jej zadań należało rozpowszechnianie komunistycznej prasy na terenie Zagłębia Dąbrowskiego.

Tropiona przez policję, zagrożona aresztowaniem, wyjechała pod koniec 1921 r. do Rosji Radzieckiej w okolice Berdyczowa. Tam zamieszkiwały, dorosłe już, jej dzieci. Mąż Antoni, po zakończeniu rewolucji bolszewickiej, powrócił do Polski sam.

Felicja została w Rosji przyjęta do Komunistycznej Partii Rosji. Aktywność z okresu rewolucji z 1917 r. zaliczono jej do stażu partyjnego. Po okresie działalności partyjnej i kulturalnej, w 1923 r. podjęła pracę w domu dziecka w Kijowie na Ukrainie. Równolegle do pracy zawodowej kontynuowała aktywność partyjną, będąc w l. 1925–1927 funkcjonariuszem biura partyjnego. Pełniła również funkcję przedstawiciela Biura Polskiego przy Komunistycznej Partii Ukrainy. Związana była też z organizacją Klub Polski na Ukrainie, w którym zajmowała się pracą wśród kobiet. Od 1925 r. należała do miejscowej Rady Stowarzyszenia byłych Katorżników i Zesłańców Politycznych. W okresie 1928-1930 ze względu na pogarszający się stan zdrowia, była rencistką tego Stowarzyszenia. Z Kijowa wyjechała na północ ZSRR, do Leningradu (obecnie: Sankt Petersburg), gdzie w połowie czerwca 1931 r. podjęła zatrudnienie w zakładach chemicznych. Przepracowała tam do 1933 r. Wówczas na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej przeszła na rentę.

Jej dalsze losy nie są znane. Można przypuszczać, że podczas czystek stalinowskich, tak jak większość polskich komunistów przebywających w ZSRR w drugiej połowie lat 30-tych, została zamordowana.

Nie znane pozostają także koleje dalszego życia Antoniego Kuśnierskiego. Wiadomo tylko, że w latach 30-tych mieszkał w rodzinnej Częstochowie i był bezrobotnym. Los dzieci Felicji i Antoniego, również nie jest znany.

A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski (1918-1938), zarys historii, Warszawa 1988; A. Pacholczykowa, Kuśmierska Felicja z d. Grotowska, Kuśmierski Antoni [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, Tom 3, Warszawa 1992; www.rodzinastrychalskich.pl; www.familysearch.org; www.geneteka.genealodzy.pl ; www.pl.wikipedia.org/wiki/Leszno_%28powiat_warszawski_zachodni%29

Paweł Zięba