LESKI Jan Dominik (1823-1904) ksiądz, kapelan cmentarza na Powązkach

Urodził się 9 V 1823 r. w Przedborzu w rodzinie (zob.) Franciszka, wówczas exaktora urzędu konsumpcyjnego, późniejszego poczmistrza i burmistrza m. Przedborza i Konstancji z Czapalskich. Był w kolejności trzecim spośród czterech  synów. Miał jeszcze także cztery siostry.

W latach dwudziestych prywatnym nauczycielem jego trzech starszych sióstr, wg ustaleń Pawła Zięby, był Piotr Ściegienny, późniejszy ksiądz katolicki, działacz niepodległościowy i przywódca chłopski, sybirak. Po latach, Ściegienny już jako ksiądz spotkał 23 X 1844 r. w seminarium kieleckim Jana Leskiego, który postanowił zostać księdzem i tak przedstawił moment spotkania:

Widziałem się także z klerykiem Leskim którego, będąc u ojca jego w Przedborzu, na rękach piastowałem.

Można stąd wnosić, iż Jan Leski zapewne także uprzednio odebrał prywatne wykształcenie domowe. Niektóre źródła wskazują, że pobierał nauki w Rawie i Piotrkowie. W 1841 r. wstąpił do seminarium kieleckiego, które ukończył w 1846 r. i otrzymał święcenia kapłańskie. Wtedy został wikariuszem kolegiaty kieleckiej. W październiku 1848 r. uznany został

za ukwalifikowanego do posiadania beneficyów jako sekretarz konsystorza kieleckiego i wikariusz tamtejszej kolegiaty.

Od 1849 r. był kapelanem hr. Skarbków, by w 1850 r. przenieść się do Archidiecezji Warszawskiej.

Od czasu konsekracji, tj. 22 IX 1850 r. nowo przebudowanego kościoła pw. św. Karola Boromeusza w podwarszawskiej wsi Powązki, ks. Jan Leski wypełniał tam obowiązki „kapelana kościoła powązkowskiego”. Takie usytuowanie funkcjonalne wypływało stąd, iż nie było tam parafii. Erygował ją tam dopiero kard. Stefan Wyszyński w 1978 r. Ks. Leski zamieszkał na plebanii powązkowskiej, lecz formalnie pozostawał wikariuszem katedry warszawskiej.

Początki kościoła św. Karola Boromeusza, obecnie w granicach Warszawy dzielnica Wola, sięgają końca XVIII w. Związane są z uprowadzeniem i wywiezieniem za miasto króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przez konfederatów barskich 3 XI 1771 r. Następnego dnia – niedaleko Powązek w przydrożnym młynie, na wspomnienie św. Karola Boromeusza – król, pozostawiony z porywaczem Janem Kuźmą, przekonał go do uwolnienia. Fakt ten został upamiętniony w ołtarzu głównym na obrazie Józefa Walla.

Nim wybudowano kościół, wpierw ok. 1790 r. założono tam cmentarz dla kilku warszawskich parafii. Uroczyście poświęcono go 20 V 1792 r. Położono wówczas także kamień węgielny pod zręby kościoła z fundacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i jego brata, prymasa Michała Poniatowskiego. Kościół konsekrowano już 21 X 1792 r. Z biegiem czasu kościół okazał się zbyt mały i wymagał rozbudowy. Powiększano także grunta cmentarne. Cmentarz powązkowski stał się jednym z większych w Europie, a dla wszystkich Polaków – Panteonem Narodowym. Szacuje się, że spoczywa na nim około miliona osób. Obecnie jest w zasadzie już zamknięty.

W okresie pracy ks. Leskiego, wg Stanisława Szenica, na Powązkach spoczęli m.in.:

1851 r. – hr. Jan Simonicz, generał-lejtnant, komendant Cytadeli Aleksandrowskiej w Warszawie; Ksawery Bojasiński były adytor wojsk polskich; Feliks Pancer słynny inżynier i budowniczy; Ludwik August Hanke były radca stanu i szef górnictwa w Królestwie Polskim; pułkownik Józef Regulski-Falk m.in. były adiutant gen. Jana Henryka Dąbrowskiego; Joanna Szczurowska aktorka i śpiewaczka oraz Teodor Sękowski artysta baletu teatrów warszawskich. 

1852 r. – Stanisław Lisowski urzędnik Archiwum Głównego Królestwa Polskiego, Antoni Muczkowski profesor Akademii Duchownej Rzymsko-Katolickiej; Konstanty Jakubowski artysta rzeźbiarz; Tomasz Napoleon Nidecki dyrygent, dyrektor opery; Adrian Krzyżanowski matematyk i pisarz historyczny, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Feliks Jan Bentkowski także profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Kajetan Jastrzębiec-Kwiatkowski szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, tłumacz, historyk, bibliofil; Roman Młodzianowski referendarz stanu.

1853 r. – hr. Franciszek Potocki senator i prezes Heroldii Królestwa Polskiego; Dominik Krysiński ekonomista i polityk; Józef Kalasanty Jędrzejewicz profesor, szwagier Fryderyka Chopina; Norbert Alfons Prus- Kumielski przyrodnik, popularyzator wiedzy; Wojciech Jastrzębiec-Chmielowski naczelnik komory celnej w Szczypiornej; Aleksander Ludwik Kozubowski budowniczy; Paweł Maliński rzeźbiarz; Zygmunt Korzeniowski urzędnik, syn pisarza Józefa Korzeniowskiego; Filip Romanowski malarz.

1854 r. – Józef Elsner kompozytor, profesor F. Chopina; Józef Jakub Tatarkiewicz rzeźbiarz; Ignacy Kajetan Chrzanowski urzędnik; Antoni Łabęcki mecenas i sędzia najwyższej instancji Królestwa Polskiego; Andrzej Gołoński architekt; Konstancja Dmuszewska wdowa po Ludwiku Adamie aktorze, reżyserze i dyrektorze Teatru Narodowego; Marianna Aniela Bogusławska aktorka, żona Wojciecha; Jan Karol Gresser inspektor Drukarni i Banku Polskiego; Jan Klemens Minasowicz malarz, potomek majętnej rodziny pochodzenia ormiańskiego.

1855 r. – Karol Barthel ogrodnik w Wilanowie; Józef Benedykt Majewski artysta dramatyczny; Józef Symeon Bogucki literat; Walenty Karol Kratzer artysta opery, dyrektor orkiestry, kompozytor; Ludwik Kaufman (Kauffmann) rzeźbiarz; hr. Franciszka Ksawera Chodkiewiczowa; Franciszek Jastrzębiec- Czarnomski generał brygady; Paweł Eustachy Leśniewski urzędnik i pisarz; Antoni Lelowski referendarz stanu, komisarz fabryk w Królestwie Polskim; Józef Aleksy Morawski radca tajny, senator, członek Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego; Ludwika Marianna Jędrzejewiczowa najstarsza siostra F. Chopina; Józef Wagner artysta muzyk.

1856 r. – Antoni Żyszkiewicz asesor kolegialny, pisarz; Jan Nepomucen Kazimierz Krupski literat i dziennikarz, ojciec polskiej stenografii; Ignacy Ostoja-Turkułł rzeczywisty tajny radca, senator-minister, sekretarz stanu Królestwa Polskiego, członek Rady Państwa, Komitetu Ministrów i rady Administracyjnej; Tymoteusz Lipiński historyk i numizmatyk.

1857 r. – ks. Franciszek Ksawery Kurowski eks-prowincjał zgromadzenia ojców pijarów, historyk, badacz dziejów Warszawy; Matylda Abramowicz żona generała Ignacego, osławionego oberpolicmajstra Warszawy, mieszkali w Łazienkach; Aleksander Majerski malarz akwarelista, litograf, nauczyciel rysunków; Karol Kazimierz Kurpiński kompozytor, dyrygent, dyrektor Opery Teatru Narodowego; Stanisław Jachowicz poeta, bajkopisarz, pedagog i działacz filantropijny.

1858 r. – Ludwika Rywacka śpiewaczka; Józef Walenty Komorowski aktor; Franciszek Ksawery Baldauf doktor medycyny i chirurgii, lekarz dywizji wojsk polskich; Franciszek Kucharski inżynier i inspektor mostu warszawskiego; Tomasz Zieliński naczelnik powiatu kieleckiego, znakomity kolekcjoner; Feliks Zaremba Tyminiecki ziemianin, wynalazca żniwiarki; Józef Hilary Głowacki dekorator teatralny, malarz, lirtgraf; Kazimierz Żwan pułkownik.

1859 r. – Antoni Strzelecki bibliotekarz, kustosz zbiorów wilanowskich; Adam Sierzputowski generał-lejtnant; Antoni Lesznowski dziennikarz; Ignacy Badeni tajny radca, pisarz i tłumacz; Jan Feliks Piwarski malarz i grafik.

1860 r. – Klementyna Narbutt h. Trąby; Rozalia Vetter ochmistrzyni pensji żeńskiej; Wojciech Ignacy Bogusławski kapitan, syn Wojciecha „ojca sceny polskiej”; Wanda Malecka poetka, dziennikarka i tłumaczka; Paulina z Norwidów Suska, jedyna siostra poety Kamila Cypriana Norwida; Teofil Lesiński farmaceuta, profesor chemii w Akademii Medyko-Chirurgicznej; Kasper Zdrodowski fabrykant fortepianów; Dominik Szulc badacz historyczny i pisarz.       

Z aktu małżeństwa córki buchaltera przedborskiej manufaktury sukienniczej (zob.) Jana Lamberta de Lor, Kunegundy Amelii dowiadujemy się, że 2 VIII 1856 r. ks. Jan Leski „kapelan kościoła powązkowskiego” w warszawskiej katedrze św. Jana udzielał ślubu swej siostrze ciotecznej, owej Kunegundzie Amelii (ich matki były siostrami rodzonymi) ze sztabskapitanem Antonim Piotrowskim. W 1857 r. został kanonikiem honorowym warszawskim. Było to nie lada wyróżnienie i nagroda za gorliwość w służbie kapłańskiej.

Po 11 latach opieki nad nekropolią powązkowską, w 1861 r. ks. Leski otrzymał probostwo nieodległej parafii Łomna, leżącej nad Wisłą na skraju Puszczy Kampinoskiej. Był tam wtedy jeszcze drewniany kościół pw. św. Mikołaja Biskupa. Z 1863 r. pochodzi wiadomość, iż ks. Leski był odznaczony cesarskim złotym krzyżem. W Łomnej ks. Leski przebywał do 1866 r.

W tymże roku otrzymał probostwo parafii Św. Aleksandra w samym centrum Warszawy, którą to godność sprawował aż do śmierci. Potwierdzenie tego znajdujemy m.in. w dokumentach przedborskich. Z aktu zgonu jego ojca w 1868 r. dowiadujemy się, że czuwający nad umierającym ojcem ks. Leski jest kapłanem z Warszawy. Zapewne uczestniczył on wcześniej także na przedborskim cmentarzu w uroczystościach pogrzebowych swego brata Edwarda w 1848 r. oraz matki Konstancji w 1856 r.

W 1868 r. otrzymał godność asesora kolegium duchownego w Petersburgu, co wiązało się z okresowymi podróżami do stolicy Cesarstwa.

Przytoczmy tutaj, tytułem przykładu, skład kolegium kościoła rzymsko-katolickiego w Petersburgu w 1874 r. podany w ówczesnej prasie warszawskiej – prezydujący arcybiskup mohylowski ks. Antoni Fijałkowski, członkowie: dr teologii św. i prawa kanonicznego rektor akademii duchownej rzymsko-katolickiej ks. Dominik Stacewicz, magister teologii św. prałat ks. Dominik Moszczyński oraz jedenastu asesorów delegowanych z różnych archidiecezji i diecezji wśród których z archidiecezji warszawskiej ks. Jan Leski.

W l. 1885-1892 ks. Jan Leski był kanonikiem katedralnym kapituły metropolitalnej warszawskiej, a w kolejnych l. 1892-1898 – prałatem scholastykiem. Od 1898 r. do śmierci był prałatem archidiakonem tejże kapituły.

16 I 1893 r. „Gazeta Warszawska” donosiła w rubryce Kronika warszawska:

Nominacya. Kanonik honorowy warszawskiej kapituły katedralnej, członek kolegium rzymsko-katolickiego, proboszcz parafii św. Aleksandra, ks. Jan Leski, otrzymał nominację na prałata tejże kapituły z pozostawieniem na stanowisku członka rzeczonego kolegium (pisownia oryginalna).

 Ta sama gazeta cztery miesiące później informowała w notce pt. Instalacye w kapitule metropolitalnej powołując się na „Przegląd Katolicki”, że 13 IV 1893 r. odbyła się uroczystość instalacji dwóch prałatów, w tym ks. Jana Leskiego asesora kolegium rzymsko-katolickiego w Petersburgu i proboszcza parafii św. Aleksandra w Warszawie. W zastępstwie przebywającego poza Warszawą (być może w Petersburgu) ks. J. Leskego per procuram stalę prałata-kustosza objął ks. Jagodziński, kanonik warszawskiej kapituły metropolitalnej.

Jak informował 30 I 1900 r. „Kurjer Warszawski” skład duchowieństwa archidiecezji warszawskiej był następujący: J.E. ks. Wincenty Chościak-Popiel arcybiskup warszawski, zaś na kapitułę metropolitalną składają się: J.E. ks. Kazimierz Ruszkiewicz biskup sufragan warszawski dziekan tejże; prałaci: ks. Jan Leski, Wawrzyniec Gaworski i Leon Jungowski, oraz ośmiu kanoników: ks. Ignacy Domagalski, Teofil Jagodziński, Władysław Magnuski, Franciszek Siennicki, Ignacy Durewicz, Teofil Matuszewski, Leopold Łyszkowski i Ludwik Ponewczyński. Przy okazji dowiadujemy się, że ks. Wincenty Chościak-Popiel jest ósmym arcybiskupem warszawskim. Poprzedzili go chronologicznie: Franciszek Skarbek Malczewski (1818-1819), Stefan de Hołowczyce – Hołowczyc (1819-1823), trzecim był Adalbert Leszczyc Skarszewski (1824-1827) następni, to Jan Paweł Pawęża-Woronicz (1828-1829), Stanisław Kostka Lubicz Choromański (1837-1838), Antoni Melchior Fijałkowski (1857-1861), siódmym Zygmunt Szczęsny Feliński (1862-1883) od 2009 r. święty kościoła katolickiego.

Ks. Jan Dominik Leski zmarł w Petersburgu podczas pełnienia tam obowiązków i został pochowany na tamtejszym cmentarzu rzymsko – katolickim. Na pogrzeb ks. Leskiego do Petersburga z kapituły warszawskiej udali się kanonik katedralny i sędzia surogat konsystorza warszawskiego ks. Ludwik Ponewczyński i sekretarz tegoż konsystorza ks. Roman Lasocki. Cmentarz Wyborski w Petersburgu (Выборгское римско-католическое кладбище) zachował się do naszych czasów w niewielkiej części znajdującej się w sąsiedztwie kościoła Nawiedzenia NMP.

Byli tam grzebani katolicy różnych narodowości, łącznie w liczbie około 40 tysięcy. To najważniejsze miejsce pochówków Polaków w okolicy stolicy Cesarstwa Rosyjskiego. Cmentarz założono w 1856 r., a kościół poświęcono już w 1859 r. W czasach stalinowskich cmentarz był systematycznie likwidowany. W podziemiach kościoła pochowano m.in. metropolitów mohylewskich Ignacego Hołowińskiego (1807–1855), Antoniego Fijałkowskiego (1796–1893) i Bolesława Kłopotowskiego (1848–1903). Na cmentarzu tym spoczywali pośród innych, wykładowcy Instytutu Górniczego Antoni Nowicki (1839–1900) i Zygmunt Woysław (1850–1904), profesorowie Instytutu Technologicznego Edward Wróblewski (1848–1892) i Bronisław Wyleżyński (1851–1895), profesor Instytutu Leśnictwa Aleksander Rudzki (1838–1901), geolog Leonard Jaczewski (1858–1916), lekarze Stanisław Daniłło (1847–1897), Witold Kozłowski (1843–1901), Władysław Krajewski (1841–1901) i Jan Szeliga Mierzejewski (1838–1908); groby mieli tu również członkowie najbliższej rodziny Romualda Traugutta (1826–1864). Spisy zmarłych, pochodzących przecież z różnych parafii, nie zachowały się w komplecie. Rosjanie współcześnie zbadali i przeanalizowali około 6 tys. zapisów, aby ocenić pochodzenie zmarłych. Wyniki analizy zestawili według narodowości. W tej liczbie znalazło się blisko 4300 (ponad 70%) osób zakwalifikowanych jako „Polacy i Białorusini (!)”, do tego trzeba jeszcze dodać ponad 300 osób pochodzących z guberni kowieńskiej, suwalskiej i wileńskiej. Poddani carscy z obszarów dawnej Rzeczpospolitej stanowili więc blisko 80% pochowanych na tym cmentarzu. Poza tym spoczywają tam Niemcy, Austriacy, Belgowie, Francuzi, osoby z dzisiejszego terenu Łotwy i Estonii i przedstawiciele innych narodowości, w tym np. 3 osoby z Brazylii i 2 z USA.

Nagrobek naszego bohatera według opracowania Mikołaja Michajłowicza Wielkigo Ks. i W.I.Saitowa z początku XX w. nosił napis po polsku: Leski Jan, ksiądz, prałat Archidiecezji Warszawskiej urodzony w Przedborzu 2/14 lutego 1823 roku.

Stanisław Szenic, Cmentarz Powązkowski 1790-1850, Warszawa 1979 oraz tegoż: Cmentarz Powązkowski 1851-1890, Warszawa 1982; Hieronim Eug. Wyczawski, Archidiecezja Warszawska w świetle schematyzmu z 1863 roku [w:] „Studia Theologica Varsaviensia” R. 1968, nr 6/1, s. 289-341; Lech Grodzicki, Rodzina Lembke z Przedborza [w:] „Gens” 2003-2004, s. 45; http://www.rodzinastrychalskich.pl\; http://archwwa.pl/parafie/sw-karola-boromeusza-na-powazkach/; http://niedziela.pl/artykul/21292/nd/Nie-tylko-smutek; http://www.parafia.lomna.pl/

Kwerenda L. Grodzickiego – Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego: prasa warszawska z XIX i początków XX w., Pamiętnik religijno-moralny na rok 1849 Tom XVI s.78; Pamiętnik religijno-moralny na rok 1858 XVIII_serya nowa_Nr 8 s.IX; (www.ebuw.uw.edu.pl), http: //petersburski.wordpress.com/opracowanie dotyczące historii cmentarza/visitmaria.ru./; ks. Krzysztof Pożarski, Rzymskokatolicki Cmentarz Wyborski w Sankt Petersburgu (1856-1950) Księga Pamięci, Sankt Petersburg-Warszawa 2003 (w tym cyt. Mikołaj Michajłowicz W.Ks. i W.I.Saitow, Pietierburgskij nekropol’, SPb 1912-1913).

Lech Grodzicki

Wojciech Zawadzki