gen_bryg_jzef_lipkowski_823LIPKOWSKI Józef (1863 – 1949) wynalazca, działacz społeczny, polityk, poeta, generał brygady WP

Urodził się w Rososzy na Podolu w rodzinie szlacheckiej herbu Brochwicz. Ojciec – Józef Benedykt marszałek powiatu hajsynskiego, był represjonowany w r. 1863 za działalność patriotyczną.

Józef Lipkowski był absolwentem Ecole Centrale w Paryżu (dyplom 1885). Przez kilka lat pracował w głębi Rosji (Istińsk), gdzie piastował stanowisko dyrektora zakładów metalurgicznych. W tym okresie poślubił Helenę Wyszyńską. W r. 1893 ponownie wyjechał do Francji, gdzie objął stanowisko zastępcy dyrektora zakładów „Soret et Leblond” w Ardennes (produkowały hamulce automatyczne). Wynalazł i opatentował zawieszenie sprężynowe do pojazdów konnych i mechanicznych – produkował je we własnym zakładzie „Roues Lipkowski” w Asinieres. Był również wynalazcą centralnego sterowania semaforów i zwrotnic; członkiem zarządów licznych spółek i firm w Europie, Azji i Afryce.

W 1903 r. skonstruował 2-silnikowy śmigłowiec (projekty zakładały wersje 4-, 8- i 12-wirnikowe). Próby siły nośnej zbudowanego w petersburskich Zakładach Putiłowskich (1904) wirnika maszyny nie potwierdziły jednak założeń i produkcji nie uruchomiono.

J. Lipkowski był aktywnym działaczem społecznym, wspierającym polską emigrację we Francji. Między innymi założył tu Polskie Koło Pomocy, współorganizował Polskie Biuro Pracy, sponsorował Zakład św. Kazimierza (opieka nad polskimi weteranami i sierotami). Był działaczem Komitetu Franko-Polskiego, a także założycielem i pierwszym przewodniczącym działającego do dziś Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Polskich we Francji (SITPF). Wspierał emigracyjną działalność artystyczną w Paryżu. W r. 1920 założył z kilkoma innymi osobami Towarzystwo Polskie Literacko-Artystyczne. Sam był autorem kilku tomików wierszy. Pisał pod pseudonimem JATRAŃ (od nazwy rzeczki w rodzinnym majątku). W r. 1913, we Lwowie ukazała się jego powieść dla młodzieży pt. „Bohaterka Adrianopola”.

J. Lipkowski prowadził przez znaczną część swego życia ożywioną działalność polityczną. W r. 1912 (I Wojna Bałkańska) był osobistym posłańcem i obserwatorem premiera Francji Raymonda Poincare, przy sztabie Armii Bułgarskiej. Jego reportaże wojenne drukowała prasa polska w Krakowie i Lwowie. Ich aktywnym czytelnikiem był Komendant Józef Piłsudski. Aktywnie działał Lipkowski także w Komitecie Wolnej Polski. Był przeciwnikiem moskalofilskich tendencji Narodowej Demokracji. W 1916 i 1917 r. referował sprawę polską przez komisjami zagranicznymi Izby Poselskiej i Senatu Francji. Był autorem listu dziękczynnego dla prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona (styczeń 1917 r.). Znacząco przyczynił się do powstania dekretu prezydenta R. Poincare z 4 VI 1917 r. o utworzeniu armii polskiej we Francji.

Usunął się z polityki po zdobyciu wyłączności na reprezentowanie spraw polskich przez Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele. W 1919 r. wspomagał prace polskiej delegacji ekonomicznej w Paryżu, za co m.in. mianowany został pułkownikiem Wojska Polskiego i Szefem Wydziału Samochodowego Polskiej Misji Wojskowej Zakupów w Paryżu. Do nominacji walnie przyczyniła się osobista opinia Naczelnika Józefa Piłsudskiego. W wojnie polsko- bolszewickiej walczył (jako prosty kanonier-ochotnik) w 19. Pułku Artylerii Polowej. Po wojnie mianowany został szefem Sekcji Przemysłu Wojennego IV Sztabu Ministerstwa Spraw Wojennych. W styczniu 1921 r. otrzymał szlify generalskie i stanowisko dyrektora Głównego Urzędu Zaopatrywania Armii.

Po przejściu na emeryturę J. Lipkowski zaangażował się w odbudowę gospodarczą Polski. Był zwolennikiem reformy rolnej za odszkodowaniem (broszura: „Nasze rolnictwo i kwestia agrarna”). W 1924 r. objął przewodniczenie Polskiemu Zjednoczeniu Gospodarczemu (koncepcje budowy dróg wodnych, elektryfikacji kraju, rozwoju obszarów zacofanych). W 1928 r. został członkiem zarządu Zakładów Mechanicznych „Ursus”. Pełnił kierownicze funkcje w syndykacie eksportu broni. W skutek zawarcia drugiego małżeństwa przez Generała, stał on się teściem… generała dywizji Kazimierza Sosnkowkiego (późniejszego Naczelnego Wodza PSZ).

W 1945 r., w wieku 82 lat, przyjechał do Przedborza, gdzie mieszkała jego bratanica Władysława Lipkowska – nauczycielka języka francuskiego.

Zmarł 3 V 1949 r. Został pochowany na przedborskim cmentarzu.

Odznaczenia: Krzyż Oficerski Legii Honorowej, Krzyż Komandorski Polonia Restituta, Krzyż Walecznych.

M. Ruszczyc, Polacy czasów niewoli, Warszawa 1987; A. Glass, Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939; T. Nowakowski, Przedbórz i okolice, Piotrków Tryb. 1991; Internet: Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich we Francji (SITPF); Józef Lipkowski h. Brochwicz – genealogia (potomkowie Sejmu Wielkiego); Józef Lipkowski – Wikipedia; Lipkowski Józef Jatrań-Artinfo.pl; materiały W. Zawadzkiego.

Wojciech Ślusarczyk

Addenda

Napisał: Księgi wiary. Poezje (1897), Nasze hasła. Sonety (1897), Do syna. Poezje (1898), Księga życia. Księga wiary (1900), Zmartwychwstanie. Poezje (1920), Wojna na Bałkanach, przez naocznego świadka i uczestnika wojny (1913), Bohaterka Adrianopola Kondża Gul (Pączek róży, 1914), La question polonaise et les Slaves de l’Europe Centrale (1915), Le prochain Longrés de la PAX et la question polonaise (1915). Wraz z bratem Janem zredagował i wydał za lata 1911-1912 Rocznik Towarzystwa Polskiego Literacko-Artystycznego.

Wg Encyklopedii polskiej emigracji i polonii, pod redakcją Kazimierza Dopierały, T. 3, Toruń 2004, hasło opracował Wiesław Śladkowski.

Wojciech Zawadzki