MB PrzedborskaMATKA BOSKA PRZEDBORSKA, obraz Matki Bożej Serdecznej

Matka Boża (skrót: MB), Theotokos (gr. Θεοτόκος), potocznie: Matka Boska, Boża Rodzicielka, Bogurodzica albo Bogarodzica – jeden z dwóch (obok „Najświętsza Maryja Panna”) oficjalnych tytułów Marii z Nazaretu, matki Jezusa, używany m.in. w Kościele katolickim. W wersji współczesnej tytuł ten brzmi Matka Boga.

Przedborski obraz Matki Bożej powstał w XVI w., w środowisku artystów krakowskich. Jego autor pozostaje nieznany. Namalowany został farbą olejną na deskach z drzewa iglastego, o wymiarach 100 x 65 cm. Do Przedborza sprowadził go z Krakowa w 1618 r. ówczesny proboszcz, ks. Adrian Barski, na zamówienie Bractwa św. Anny. Srebrna, złocona sukienka zdobiąca wizerunek powstała w I poł. XVIII w. i prawdopodobnie wtedy też została umieszczona na obrazie. Korony i wizerunki aniołków pochodzą z początku XX w. Obraz znajduje się w XVII-wiecznym barokowym ołtarzu głównym w kościele pw. św. Aleksego. Zwany jest obrazem Matki Bożej Serdecznej.

Obraz posiada dwie szczególne cechy, które wyróżniają go spośród większości wizerunków Matki Bożej. Na przedborskim obrazie Madonna trzyma małego Jezusa na prawej ręce, podczas gdy na większości wizerunków trzyma na ręce lewej. Drugą ciekawostką jest to, co przedborska Matka Boża Serdeczna trzyma w palcach lewej dłoni. Jest nią odwrócona gruszka, kształtem przypominająca serce. W literaturze i kulturze różnie interpretuje się symbolikę tego owocu. Gruszka jako symbol inkarnacji, miłości, serdeczności, szczęścia, bogactwa i dobrobytu, ulgi i odkupienia, grusza – symbol miłości macierzyńskiej. Owoc ten pojawiał się często w malarstwie weneckim w scenach przedstawiających uczucie łączące Maryję z Dzieciątkiem. Słodkie dzikie gruszki miały także symbolizować słodycz boskiej miłości. Grusze rosnące dawniej w prawie całej Europie dziko i w ogrodach, dawały owoce o wiele mniejsze niż dzisiaj, ale były one bardzo słodkie, a biednym powszechnie dostępne i znane – w odróżnieniu od słodyczy drogiego miodu. Podobnie jak poznanie Boga, jest powszechnie dostępne i słodkie.

Przykłady wizerunków Madonny z gruszką można znaleźć w Polsce, ale są one nieliczne, np. w śląskiej wsi Krzyżowice, czy w bazylice w Parczewie na Polesiu Lubelskim z tym, że tam gruszkę trzyma mały Jezus.

Obecnie zasłonę wizerunku Matki Bożej Serdecznej stanowi obraz św. Aleksego, patrona kościoła. Wcześniej był to obraz przedstawiający Przemienienie Pańskie.

Pierwsza pisemna, znana wzmianka o przedborskim obrazie pochodzi z pracy XVII-wiecznego pisarza krakowskiego Piotra Hiacynta Pruszcza (1605 – ok. 1668) pt. „Morze Łaski Bożej”, wydanej drukiem w 1662 r. Pruszcz pisał:

W mieście Przedborzu, w Diecezji Gnieźnieńskiej jest Obraz Panny Najświętszej Różańca Świętego, który tamtejsi obywatele wnosząc do Kościoła Farnego (…)biorąc Pannę Błogosławioną sobie i miastu wszystkiemu za szczególną Patronkę i Opiekunkę. (…) Obraz piękny bardzo, śliczny i cudowny.

Dalej Pruszcz pisał o pożarze, który nawiedził miasto i ocaleniu obrazu:

Gdy miasto nieostrożnie zapalone od Żydów, wszytko zgorzało z Kościołem pospołu w roku 1636, sam tylko cudownie został wolny i nienaruszony od ognia, co po tym było wielką pociechą frasobliwych z pożaru tak ciężkiego tamtejszych obywateli.

Uznając ten fakt za szczególny znak łaski Bożej, mieszkańcy napisali pieśń pochwalną:

Wygnańcy na ziemskie tułactwo skazani,

Pozbawieni chwały na grzech Rodziciela,

Tobie zawdzięczamy, o Najświętsza Pani,

Że nam wracasz szczęście rodząc Zbawiciela.

W kolejnym z wielkich pożarów Przedborza w 1834 r., zniszczeniom uległ także kościół św. Aleksego. Wtedy, przez 12 lat obraz Matki Bożej Serdecznej służył swoim wiernym w nieistniejącym obecnie kościele św. Leonarda (zob. Simonides Wojciech).

Po kolejnym z wojennych kataklizmów, po zakończeniu II wojny światowej, podczas której we wrześniu 1939 r. żołnierze niemieccy zbezcześcili świątynię organizując sobie w niej szpital polowy, proboszcz (zob.) Władysław Nowakowski z parafianami włożyli wiele wysiłku w jej odnowienie. Również i obraz Matki Bożej Serdecznej poddano wtedy konserwacji. Halina Zielińska wspomina wielką radość tłumu Przedborzan witających w 1955 r. powracający szosą radomszczańską święty obraz:

łzy wzruszenia, dziękczynne gesty i radość z postępującej normalizacji życia.

Na przełomie l. 2014/2015 obraz przedborskiej Matki Bożej Serdecznej poddany był gruntownej renowacji i konserwacji. 13 XI 2014 r. po mszy świętej wieczorowej obraz uroczyście pożegnano, po czym został zdjęty z ołtarza głównego.

Prace wykonał konserwator dzieł sztuki, Błażej Zawadzki. Wcześniej przeprowadzone zostały niezbędne badania, które miały na celu ustalić wiek obrazu, rodzaj materiałów użytych do jego namalowania i przede wszystkim zakres zniszczeń. Badania nie odpowiedziały na pytanie, kto był autorem obrazu, ani w którym dokładnie roku powstał. W ciągu wieków był na różne sposoby zabezpieczany, ale były to głównie działania doraźne, polegające na usuwaniu zniszczeń powstałych w wyniku upływu czasu, bądź działania czynników zewnętrznych, natomiast nigdy wcześniej nie wykonywano gruntownej konserwacji. Stan obrazu był bardzo zły i gdyby nie prace zabezpieczające ulegałby dalszemu niszczeniu. Renowacja obejmowała cały obraz począwszy od deski, którą zabezpieczono i usunięto z niej szkodniki, powodujące niszczenie. Uzupełniono wiele ubytków, które należało na nowo namalować, wypełniono także ubytki złoceń. Na lico obrazu nałożono specjalny lakier tzw. werniks. Podejmowane wcześniej próby zabezpieczenia warstwy malarskiej, mające uchronić ją przed dalszym niszczeniem wpłynęły negatywnie na obraz, ponieważ użyto zbyt dużo wosku. Inicjatorem renowacji był proboszcz parafii Przedbórz, ks. Henryk Dziadczyk. Koszty pokrył sponsor.

Obraz powrócił do Przedborza 17 V 2015 r. W godzinach popołudniowych mieszkańcy miasta, orkiestra, strażacy, księża zebrali się przy krzyżu na ul. Częstochowskiej, do którego odprowadza się pielgrzymki. Obraz został przywieziony na samochodzie-kaplicy. Po uroczystym powitaniu, procesyjnie doprowadzono pojazd do Rynku. Tam obraz został wyjęty z kaplicy i niesiony przez mieszkańców, wspólnoty parafialne oraz księży i przy modlitwie powrócił do kościoła, gdzie odprawiono nabożeństwo majowe i mszę świętą.

W ołtarzu zamontowano nowy, elektroniczny mechanizm, który odsuwa obraz św. Aleksego, a także sukienkę obrazu Maryi. Podczas niektórych uroczystości widoczny jest cały wizerunek Matki Bożej Serdecznej. Zasłonięciu i odsłonięciu obrazu towarzyszą fanfary.

Obraz uważany jest przez wiernych za słynący łaskami. Niegdyś wokół niego znajdowały się wota dziękczynne, które widać jeszcze na niektórych starych fotografiach, jednak brak jest księgi cudów. Wg Kroniki Diecezji Sandomierskiej z 1933 r., wota te zostały sprzedane przed 1914 r. na potrzeby kościoła. Kronika wymienia także inną nazwę obrazu – Obraz Matki Boskiej Różańcowej (przed nazwą „Serdecznej”), podobnie jak cytowany wcześniej Piotr Hiacynt Pruszcz. Obecny proboszcz parafii Przedbórz czyni starania, aby utworzyć w Przedborzu sanktuarium Matki Bożej Serdecznej.

Wizerunek MB Serdecznej znalazł się na wielu reprodukcjach. Na początku XX w., nakładem Drukarni św. Wojciecha w Poznaniu, wydana została pocztówka z wizerunkiem obrazu i podpisem:

Cudowny obraz Matki Boskiej Serdecznej w kazimierzowskiej świątyni w Przedborzu

Pocztówka ta była czczona w wielu przedborskich domach. Współcześnie znanych jest kilka pocztówek z wizerunkami MB Serdecznej, wydanych przez Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej. Przedstawiają one obraz bez szat, z szatami, a także reprint pocztówki z poznańskiej drukarni. Wizerunek obrazu znalazł się również na kalendarzach parafialnych z 2011 i 2014 r. Podczas pierwszego festynu parafialnego we wrześniu 2012 r. zlicytowana została kopia obrazu namalowana w tym samym roku przez Weronikę Larę z Przedborza. Podczas festynów parafialnych rozprowadzane były fotografie obrazu bez szat, wykonane w 2012 r. przez Weronikę Larę.

A. Stolecki, Kościół św. Aleksego w Przedborzu, Kluczbork 2006; J. Wiśniewski (ks.), Dekanat Konecki, Radom 1913 (reprint); Kronika Diecezji Sandomierskiej z maja 1933 roku; Piotr Hiacynt Pruszcz, Morze Łaski Bożej, które Pan Bóg w Koronie Polskiej po różnych miejscach przy obrazach Chrystusa Pana i Matki jego przenajświętszej na serca ludzi pobożnych… wylewa, Kraków 1662; karta ewidencyjna zabytku, data i nr rejestru: 1971.01.20 91/3; “Serdeczna Matko… Módl się za nami” nr 20(120)2015 z 17.05.2015 r.; W. Antkowiak, P. Derlatka, Motyw gruszy oraz gruszki i jego funkcje w kulturze, [w:] „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej”, nr 9 (16), 2010; M. Szołtysek, Gruszka z Krzyżowic [w:] „Dziennik Zachodni” (wydanie internetowe) z 13.04.2014 r.; W. Zawadzki, Przedborski wrzesień, Obrona i zniszczenie miasta przez Niemców w 1939 r., Bydgoszcz 2004; P. Grabalski, Madonna z gruszką [w:] „Gazeta Radomszczańska” z 21.05.2015 r.; informacje Haliny Zielińskiej, ks. Henryka Dziadczyka, Weroniki Lary, Wojciecha Zawadzkiego oraz autora; fot. autor; http://pl.wikipedia.org/wiki/Matka_Bo%C5%BCa

Paweł Grabalski