pietrusiski teofilPIETRUSIŃSKI Teofil (1829–1899) sukiennik, powstaniec 1863 r.

Urodził się 27 IV 1829 r. o godzinie 9-ej wieczorem w mieście Przedborzu. Był synem Jana Pietrusińskiego (vel Pietruszeńskiego, ur. 1805), sukiennika, i Teresy z Kazubskich (1807–1845). Został ochrzczony przez (zob.) ks. Józefa Żuchalskiego, proboszcza parafii w Przedborzu z udziałem chrzestnych: Andrzeja Służewskiego, szewca z Przedborza, lat 48, i Marianny Kazubskiej. W Przedborzu jeszcze urodził się i zmarł jego brat Stanisław (1831-1832).

Teofil wychowywał się w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych. Ojciec służył w wojsku polskim i brał czynny udział w powstaniu listopadowym. W r. 1833 rodzina Pietrusińskich przeniosła się z Przedborza do Tomaszowa Mazowieckiego. W tym mieście Teofil spędził dzieciństwo i lata młodości. Tu na świat przyszli jego młodsi bracia: Leopold (ur. 2 VIII 1833 r.), Edward (ur. 1836) i Józef Faustyn (ur. 1841).

W r. 1848 Teofil, jako uczeń profesji sukienniczej, uczęszczający do szkoły rzemieślniczo-niedzielnej, został nagrodzony „za pilność, pracowitość, posłuszeństwo i moralne sprawowanie”. Trzy lata później (w r. 1851) Józef Szlifirski (1810–1852), ówczesny burmistrz miasta Tomaszowa, zwrócił się do komisji poborowej o przeniesienie Teofila Pietrusińskiego do rezerwy, uznając go za czeladnika sukienniczego przodującego w profesji sukienniczej i zasługującego „na oszczędzanie od zaciągu”. Ostatecznie został on przeniesiony do rezerwy („do oszczędzania powołany”) w r. 1853.

W 1853 r. po uzyskaniu dyplomu czeladnika, przesiedlił się do Zgierza i tam poślubił Mariannę z Holendrów.

Od r. 1860 był aktywnym członkiem zgierskiej organizacji cywilnej. Był Teofil Pietrusiński twórcą kilku grup konspiracyjnych („dziesiątek”), a następnie setnikiem powstańczym w Zgierzu. Należał do bliskich współpracowników Józefa Sawickiego, byłego żołnierza wojsk pruskich, kwestarza zakonu franciszkanów w Łagiewnikach k. Łodzi, organizatora wojskowego powiatu łęczyckiego i dowódcy oddziału zbrojnego w powstaniu styczniowym.

Już w styczniu 1863 r. trafił on wraz z braćmi do oddziału Sawickiego formowanego w lasach łagiewnickich. Dowoził broń i zaopatrzenie do obozu powstańczego pod Dobrą. 1 II 1863 r. wziął udział w napadzie zbrojnym na Zgierz, który zakończył się zaborem 34 sztucerów strzeleckich i broni białej, należących do miejscowego towarzystwa strzeleckiego (kierownikiem tego t-wa był Antoni Fajfer). Nie uczestniczył w bitwie pod Dobrą (24 II), gdyż w tym czasie zajmował się aprowizacją oddziału.

Po klęsce oddziału dra Józefa Dworzaczka, Pietrusiński przedostał się do Zgierza i ponownie podjął działalność konspiracyjną. Współpracował z Sawickim w odtworzeniu oddziału zbrojnego, także po jego dymisji (nastąpiła ona w maju 1863 r. na skutek intryg „białych”, zaniepokojonych radykalną postawą Sawickiego). Wraz z nim organizował i szkolił nowy oddział pod Łodzią. Teofil Pietrusiński przystąpił do czynnej walki i służył z bronią w ręku pod rozkazami majora Roberta Skowrońskiego.

Po upadku powstania (IV 1864), obawiając się represji ze strony władz, zbiegł wraz z rodziną ze Zgierza i po kryjomu zamieszkał w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie w dalszym ciągu mieszkał jego ojciec, macocha i przyrodnie rodzeństwo. Próbował w ten sposób ukryć się przed policją carską.

22 VI 1864 r. w Tomaszowie Rawskim (Mazowieckim) urodził się jego syn Jan Alojzy Pietrusiński (1864–1886), robotnik tkacki, działacz Wielkiego Proletariatu, stracony za działalność polityczną w Cytadeli warszawskiej (szerzej zob. Polski Słownik Biograficzny, t. XXVI, s. 177–178).

Latem 1864 r. Teofil Pietrusiński został wykryty przez żandarmerię carską i aresztowany pod zarzutem udziału w „buncie”. W tym czasie policjantem w Tomaszowie Mazowieckim był Feliks Pietrusiński (vel Pietruk, ur. 1821), bliski krewny Teofila (brat stryjeczny), który jednak nie zdołał uchronić spiskowca przed aresztowaniem.

Teofil Pietrusiński był sądzony w Łodzi. 17 IX 1864 r. został wysłany z Łodzi, jako przestępca polityczny do rot aresztanckich zarządu cywilnego w głębi Rosji.

Po kilku latach powrócił z zesłania i zamieszkał z rodziną w Zgierzu w domu przy ul. Gołębiej 11. Posiadał pięć ręcznych warsztatów tkackich i aż do śmierci zajmował się pracą nakładczą.

Zmarł 4 XI 1899 r. o godz. 2 nocą w Zgierzu. Został pochowany na cmentarzu rzymskokatolickim św. Józefa i Wawrzyńca w Zgierzu (przy ul. Piotra Skargi 28) przy głównej alei. Na jego grobie wystawiono w r. 1986 (w setną rocznicę stracenia syna Jana Pietrusińskiego) pomnik zaprojektowany i wykonany przez rzeźbiarza Michała Gałkiewicza. Monument ma formę obelisku, na szczycie którego siedzi wzbijający się do lotu orzeł. Na froncie widnieje dedykacja poświęcona Pietrusińskiemu, „setnikowi powstania styczniowego”.

14 VIII 1853 r. w Zgierzu, Teofil Pietrusiński poślubił Marię z Holendrów (ur. 1832), córkę Krzysztofa i Franciszki. Miał z nią sześcioro dzieci: trzy córki i trzech synów. Potomkowie najstarszej córki Franciszki Różyckiej (1855–1896) mieszkają do dnia dzisiejszego w Łodzi.

Marian Bandurka, Życie polityczno-gospodarcze, [w:] R. Rosin (red.), Zgierz. Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź-Zgierz 1995, s. 204, 205; Alina Barszczewska, Nurty walki. Udział Łodzi i okręgu łódzkiego w ruchach narodowowyzwoleńczych 1795-1864, Łódź 1971, s. 215, 263, 389; Henryk Manikowski, U źródeł powstania styczniowego w okręgu łódzkim, „Rocznik Łódzki” 8(11), 1963, s. 47, przyp. 131; Szczepan Mikołajczyk, Rewolucjonista – Jan Pietrusiński, [w:] Wybitni zgierzanie z urodzenia i wyboru, Zgierz 1988, s. 18; Marian Pieruń, Zgierz. Cmentarze, pomniki, tablice, Zgierz 2003, s. 30–31 (biogram), 71; Włodzimierz Rudź, Oświata i życie kulturalne w Tomaszowie Mazowieckim do roku 1880, [w:] B. Wachowska (red.), Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, Warszawa-Łódź 1980, s. 138; Paweł Samuś, Pietrusiński Jan Alojzy, PSB XXVI/1, z. 108, Wrocław 1981, s. 177-178 (wzm.); Ludwik Waszkiewicz, Z dziejów powstania styczniowego w Łodzi i okolicy. (Represje w Łódzkim Okręgu Wojennym w świetle dokumentów naczelnika wojennego A. Broemsena), „Rocznik Łódzki” 8(11), 1963, s. 176 (tu, Теофиль Петрошинский); – ASC par. rzym.kat. w Przedborzu, akt ur. nr 40/1829 (http://rodzinastrycharskich.pl/index.php/asc) (tu, Teofil Pietrusiński); Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Akta miasta Tomaszowa, sygn. I 685, s. 244 (tu, Lista imienna Chrześcian majstrów czeladzi sukna i tkaczy zasługujących na oszczędzanie od zaciągu […] z miasta Tomaszowa Maz. za rok 1851); ibidem, sygn. I 693 (daw. 824): Lista imienna spisowych w wieku od lat 20 do 30 włącznie w mieście Tomaszowie zamieszkałych przez Burmistrza miasta Tomaszowa w dniu 10/22 miesiąca kwietnia 1853 r. Delegacji spisowej podane, nr 165/365; ibidem, sygn. I 194, 197; Archiwum Państwowe w Łodzi, ASC par. rzym.kat. w Zgierzu, akt ślubu nr 16/1853 (tu, Teofil Pietrusiński); ibidem, akt urodzenia córki Franciszki nr 153/1855 (tu, Teofil Pietrusiński; złożył podpis: Teofil Pietrusziński [sic!]; w spisie aktów: Pietruszeński); ibidem, ASC Tomaszów Maz., Akta urodzin, małżeństw i zgonów parafii rzymskokatolickiej w Tomaszowie t. 99, k. 11, akt urodzenia syna Jana Alojzego nr 63/1864; – Ludwik Waszkiewicz, Kartoteka powstańców zgierskich, k. 70 (non vidi); fot. ze zbiorów Muzeum Miasta Zgierza udostępnił autor.

Krzysztof Tomasz Witczak