RĘCZNO[1]

         Ręczno – wieś należąca do klasztoru w Witowie, a w niej kościół parafialny pod wezwaniem Św. Stanisława[2]. Prawo patronatu i prezenty mają na przemian opat z konwentem z Witowa oraz dziedzice z Mojkowic[3]. Obecnie kościół jest w posiadaniu czcigodnego Feliksa Gomolińskiego, na podstawie prezenty urodzonego Bernarda Mojkowskiego, to prawo teraz mającego. Zgodnie z przyjętym zwyczajem [pleban], aby sam miał wsparcie i aby mógł pełnić pieczę nad duszami, utrzymuje dwóch kapelanów jako wikariuszy oraz pomocnika, których wynagradza z dochodów swego stołu plebańskiego.

         Do tego kościoła na mocy dawnego prawa parafialnego należą niżej opisane wsie, a mianowicie: Ręczno, Łąki Dwojakie[4], Dobrynica, Ogrodzona, Poskrzyn, Stobnica, Skotniki[5] i Mojkowice[6]. Jako uposażenie kościół ten i jego każdorazowy pleban posiada dobra i dochody niżej opisane, które obecnie znajdują się w jego spokojnym posiadaniu.

         Po pierwsze, we wsi Ręczno i na terenie tej posiadłości [pleban] ma przy kościele szeroki kawał ziemi, wystarczający, by stały na nimi domki wikariuszów i pomocnika, wraz z ogrodami uprawnymi i innymi udogodnieniami przylegającymi do tych budynków. Posiada także wydzielone pole przylegające do tych placów, a ciągnące się, poczynając od wspomnianych pól, wraz z łąką, w kierunku wsi Skotniki. Leży ono z boku znajdujących się we wsi Ręczno pól folwarcznych opata z Witowa jako ich dziedzica. Na terenie tej posiadłości pleban nie ma innych pól oprócz wspomnianego obszaru ziemi. Ze wszystkich karczm tej wsi, z każdej warzelni piwa, ma dwie amfory piwa, a od sprowadzanego obecnie piwa, ilekroć dowozi się je do karczm, ma piwo za cenę trzech denarów. Na terenie posiadłości tej wsi ma także określoną część boru za strumykiem, czyli za rzeczką, zwaną Stobianka, a w tym boru ma barcie. Przy rzece Pilicy i na jej brzegu ma określoną część lasu leżącego między wsiami Ręczno i Poskrzyn, przy moście, gdy idzie się do Skotnik. Kiedyś była to łąka plebańska, a ostatnio wyrósł las. Na wspomnianej rzeczce Stobiance ma także dwa stawy, które obecnie są opuszczone, a znajdują się w borach posiadłości Ręczno i Stobnica.

Wspomniane Ręczno oraz Stobnica – wsie należące do tej parafii. Choć na ich terenie są dwory należące do klasztoru w Witowie, posiadające pola folwarczne, mieszkańcy tych wsi nic nie płacą na kościół z wyjątkiem kolędy[7] w wysokości pół grosza, dziesięciny snopowe zaś pochodzące ze wszystkich pól, zarówno folwarcznych jak i kmiecych, w całości przynależą do klasztoru witowskiego.

Łąki Większe – wieś należąca do wspomnianej parafii Ręczno. Obecnie są w niej dwa dwory mające pola folwarczne, a pochodząca z nich dziesięcina snopowa od pradawnego czasu należy do kościoła parafialnego w Mierzynie i do jego plebana, z łanów kmiecych zaś do kościoła parafialnego i do plebana w Ręcznie. Dziesięcinę dla plebana kmiecie przywożą własnymi wozami do wyznaczonego gumna wraz daniną konopną w konopiach.

Łąki Mniejsze, Dobrynica Mniejsza –wsie należące do parafii Góra. Dziesięciny snopowe pochodzące ze wszystkich pól tej wsi, folwarcznych i kmiecych, należą w całości do wspomnianego kościoła parafialnego i do plebana w Ręcznie, a kmiecie przywożą je z pól kmiecych własnymi wozami do gumien wskazanych przez plebana, także z daniną konopną z Łąk w konopiach, a z Dobrynicy zamiast konopnego z daniną jednego kapłona od każdego pola.

Ogrodzona – wieś należąca do kościoła parafialnego w Ręcznie. Nie ma w niej żadnych pól folwarcznych, tylko kmiece, z których kmiecie dają dziesięcinę snopową na rzecz stołu arcybiskupiego, a plebanowi kolędę w wysokości pół grosza.

Poskrzyn, Mojkowice – wsie należące do kościoła parafialnego w Ręcznie. Na ich terenie są dwory szlacheckie mające pola folwarczne, a dziesięciny snopowe z nich pochodzące należą do tegoż kościoła parafialnego; z pól kmiecych obu wsi należą w całości do klasztoru witowskiego.

Skotniki – wieś należąca do kościoła parafialnego w Ręcznie. Obecnie jest w niej jeden dwór mający spore pola folwarczne. Dziesięciny snopowe pochodzące z nich, podobnie  jak z wydzielonego pola zwanego Doną Niwą, należą do kościoła parafialnego w Ręcznie i do jego plebana; z pól kmiecych zaś należą do kantorii sandomierskiej. Kmiecie tej wsi płacą na rzecz wspomnianego kościoła parafialnego w Ręcznie tylko kolędę, tak jak i inne wsie tejże parafii.

Kościół parafialny jest oszacowany na trzy grzywny srebra, a świętopietrze na rzecz kamery Apostolskiej wynosi do sześciu skojców[8].


Przypisy:

[1] Jana Łaskiego Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, Prymasa, Legata Urodzonego Liber beneficiorum Archidiecezyi Gnieźnieńskiej z poręki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego podług kodeksów rękopiśmiennych archiwum gnieźnieńskiego i kaliskiego wydał Ks. Jan Łukowski, uwagami zaś historycznemi, topograficznemi, heraldycznemi itd. oraz obszernym Łaskiego żywotem dzieło to ozdobił Ks. Jan Korytkowski, tom I obejmujący archidiakonaty: kaliski, wieluński, łowicki i łęczycki, Dołącza się mapa Archidiecezyi Gnieźnieńskiej, Gniezno 1881, s. 196-198.

[2] Ręczno – wieś szlachecka, dziś w dyecezyi kujawsko-kaliskiej, w dekanacie i powiecie piotrkowskim położona, dawniej Raczno zwana i będąca gniazdem rodziny Raczyńskich, z kościołem parafialnym sięgającym początkiem swoim wieku X lub XI, jak niesie podanie miejscowe. Według niego miał tu ś. Stanisław, biskup krakowski, w podróży do Łowicza niemocą zdjęty, kilka dni przepędzić, aż przyszedł do sił tak dalece, że dalszą mógł odbyć drogę. Dotąd utrzymuje się tam wielka cześć ku temu Świętemu z powodu starodawnego obrazu powszechnie za cudowny uważanego. W miejsce pierwotnego kościoła drewnianego jeden z familii Raczyńskich wystawił w roku 1236 nowy kościół murowany, który gdy się okazał być za szczupłym, rozprzestrzeniony został zapewne w wieki XVI przez przybudowanie dość obszernej drewnianej nawy, która wraz z starożytnym na presbyteryum zamienionym kościołem murowanym w roku 1813 stała się pastwą płomieni. Za staraniem Wojciecha Kamieńskiego, opata klasztoru Norbertanów w Witowie, do którego Ręczno od kilku wieków należało, wystawiony został w roku 1825 kosztem parafian w miejsce zgorzałego nowy skromny kościół murowany z trzema ołtarzami. Aż do roku 1530 wcielony był do kościoła w Ręcznie jako filia kościół w Skotnikach, który w tym roku zamieniony został na parafialny i dziś jako taki należy do dyecezyi sandomirskiej (Rubryc. cit. str. 127,128.). Prawo prezentowania należało niegdyś kolejno do opatów witowskich i do dziedziców Mojkowic, jak opis powyższy świadczy – przyp. znajdujący się przy tekście oryg.

[3] Z nazwami miejscowości jest kłopot dla tłumacza:

a/ Gdy zapisywano polskie nazwy w język łacińskim, najwięcej problemów było wtedy, gdy trzeba było oddać np. ą, ę, sie, cie itp. Nie było chyba żadnych ustalonych zasad, zresztą ten, kto to faktycznie pisał, decydował.

b/Ten, kto odczytywał rękopis, mógł także coś zmienić przed drukiem w stosunku do rękopisu.

c/ Niekiedy mówi się, że miejscowość miała inną nazwę czy nazwy. Oczywiście tak było, czy bywało, ale często – moim zdaniem – były to kwestie różnych zapisów wyrazów polskich w tekście łacińskim, nieregulowanych przecież zasadami.

[4] Łąki Królewskie i Szlacheckie – przyp. znajdujący się przy tekście oryg.

[5] Skotniki, dziś wieś z kościołem parafialnym w dyecezyi sandomirskiej, wystawionym z drzewa roku 1528 (Rubryc. sandom. z roku 1877 str. 45) – przyp. znajdujący się przy tekście oryg.

[6] Mojkowice – gniazdo rodziny Mojkowskich heraldykom naszym nie znanej. Oprócz wymienionych należą dziś do parafii osady: Wielkiepole, Łęg Ręczeński, Piła Łubieńska, Reducz, Dorszyn, Olszyny, Ślepiętnica, Wykno, Przewóz, Nowinki, Feliksów, Ignace, Brzezie – przyp. znajdujący się przy tekście oryg.

[7] W tekście oryginalnym termin columbatio; zob. na ten temat hasło Kolęda, w: Słownik polszczyzny XVI wieku – wersja elektroniczna, https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/58343/pdf (stan na dzień: 11-12-2017); zob. także Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska, https://literat.ug.edu.pl/glogers/0005.htm.

[8] Skojec – w języku łacińskim scotus to 1/24 grzywny krakowskiej, czyli dwa grosze srebrne; zob. Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska, t. IV, str. 6, https://literat.ug.edu.pl/glogers/0037.htm.

 

Przekład z łacińskiego – ks. Tadeusz Gacia