afisz o egzekucjiTODYNEK Stefan (1904-1944) robotnik, prawdopodobnie członek konspiracji, rozstrzelany przez Niemców

Urodził się 2 I 1904 r. na przedmieściu Widomie w rodzinie Wawrzyńca i Marianny ze Zbyszów. Rodzice, oboje z Przedborza, pobrali się 15 VIII 1899 r. Miał siostrę Mariannę Feliksę (1914-?) i braci: Stanisława (1904-?), Juliana (1905-?), Bolesława Stanisława (1910-?) i Antoniego (1915-1944).

19 XI 1930 r. w przedborskim kościele zaślubił 30-letnią pannę Elżbietę Żurawską, córkę Józefa i Antoniny z Margasów z Nosalewic. Stale zamieszkiwał w Przedborzu przy ul. Radomszczańskiej 51.

Jego najmłodszy brat (zob.) Antoni Todynek, żołnierz AK ps. “Rower”, “za przynależność do nielegalnej organizacji” z wyrokiem śmierci był więziony od jesieni 1943 r. w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. Został tam rozstrzelany 7 VII 1944 r.

Stefan Todynek aresztowany został 1 IV 1944 r. przez żandarmerię niemiecką w Przedborzu za działalność konspiracyjną i osadzony w więzieniu w Końskich. Informację, iż działał w strukturach konspiracyjnych podała jego żona we wniosku o stwierdzenie zgonu złożonym do Sądu Grodzkiego w Przedborzu w 1947 r. Nie znajduje ona potwierdzenia w dostępnych materiałach konspiracyjnych. Termin jego aresztowania bliski aresztowaniu sierż. Rocha Barana ps. „Kula”, dowódcy plutonu Armii Krajowej nr 58 „Żubr” oraz zamieszkiwanie w jego pobliżu, być może wskazuje na ich kontakty i powiązania.

Podczas uwięzienia, kuzynka Antonina Podolska z Końskich dostarczała mu wyżywienie z pomocą swej córki Lucyny Staszczyk.

W więzieniu przebywał do publicznej egzekucji 10 zakładników w dniu 21 IV 1944 r. we wsi Wólka Skąpska (obecnie: Wólka w gminie Słupia w powiecie koneckim), w której został rozstrzelany. W kilka dni po egzekucji jego nazwisko widniało na niemieckim obwieszczeniu, które to czytały Antonina Podolska i Lucyna Staszczyk.

Wg ustaleń Marka Kozerawskiego i Krzysztofa Woźniaka z 2016 r., egzekucja odbyła się nad strugą we wsi Wólka. Uprzednio partyzanci nieznanego ugrupowania mieli tam postrzelić Niemca z majątku w Rudzie Pilczyckiej, który zmarł. Egzekucja wyglądała w ten sposób, że wkrótce po tym wydarzeniu do wsi przyjechały 3 samochody niemieckie. Wpierw żołnierze niemieccy z karabinami maszynowymi zabezpieczyli teren, a następnie SS-manni chodzili po domach i zabierali chłopów z łopatami, którym kazano za strugą wykopać dół. Gdy już był wykopany, z środkowego samochodu z plandeką wyprowadzono 10 cywili powiązanych (skórzanymi paskami) ze sobą po dwóch za ręce i zaprowadzili ich nad ten dół. W tym samym czasie z trzeciego samochodu wyskoczyło 11 żołnierzy niemieckich i sprawnie ustawiło się w szeregu z drugiej strony strugi. Dowódca tych żołnierzy kazał cywilom uklęknąć i machnięciem ręki dał rozkaz żołnierzom do oddania salwy. Ludziom przyglądającym się egzekucji polecono pozdejmować paski z rąk zabitych i umyć je z krwi z strudze. Dowódca egzekutorów jeszcze strzelał w głowę z pistoletu do każdej z ofiar. Chłopom polecono ściągnąć zabitych do dołu i zasypać. Mieszkańców ostrzeżono, że jeśli jeszcze raz tu zginie Niemiec, zabiją wtedy wszystkich. Cała akcja nie trwała dłużej jak 40 minut. Po odjeździe Niemców z lasu przyjechał konno jakiś cywil (w domyśle: partyzant) z pytaniem, co się stało. Po wyjaśnieniu, polecił postawić krzyż na mogile. Po 2 tygodniach przyjechali Niemcy i kazali porąbać ten krzyż, mówiąc „bandytom krzyża się nie stawia”. Z kolei partyzanci kazali postawić nowy krzyż, ale wieś bała się reakcji Niemców i do wyzwolenia nowego krzyża nie postawiono.

Na afiszu o wykonaniu egzekucji (bez podania jej miejsca) z 22 IV 1944 r., podpisanym przez Dowódcę SS i Policji w dystrykcie Radom wymieniono Stefana Todynka pod nr. 19 z dopiskiem „za sprzyjanie bandom”, czyli wspomaganie polskiej partyzantki.

Wiosną 1945 r. podczas ekshumacji zwłok rozstrzelanych w Wólce Skąpskiej, Elżbieta Todynek rozpoznała zwłoki męża po ubiorze. Wszyscy zostali powtórnie pochowani na cmentarzu w Końskich.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Delegatura w Kielcach, akta Sądu Grodzkiego w Przedborzu, Zg. 21/47, sygn. 58/1653; Kacperski Bogumił, Wroniszewski Jan Zbigniew, Końskie i powiat konecki 1939-1945, Część V – Konspiracja konecka 1939-1945, Struktury terenowe: podobwody i placówki, Końskie 2007; Część VI – Konecka Księga Pamięci, Końskie 2008 – tam błędnie podano jakoby Stefan Todynek został zastrzelony w Radomsku; Zawadzki Wojciech, Imienna Lista Ofiar m. Przedborza w II wojnie światowej, Przedbórz-Bydgoszcz 2010, tu za Spisem (…) z 1976 r. zamieszczono błędną informację, iż nie powrócił z obozu; materiały autora;  http://www.rodzinastrychalskich.pl; Specjalne podziękowanie dla Marka Kozerawskiego i Krzysztofa Woźniaka za zebranie i udostępnienie materiałów o egzekucji.

Wojciech Zawadzki