tyberg-zysmanTYBERG Juda Zysman (1884-1942?) kupiec winno-kolonialny, radny miejski, przewodniczący Rady Starszych

Urodził się 4 XI 1884 r. (wg innych źródeł w 1885 r.) w Radomsku, w rodzinie Abrahama Jacoba Tyberga (14 IV 1867 Żarki – 22 III 1946 Tucuman, Argentyna) i Hai Frumat Epshtein (13 XI 1865 Radomsko – 12 XII 1941 Tucuman, Argentyna).

Miał ośmioro rodzeństwa: Moszka (8 I 1888 Radomsko – 30 I 1961 Bahia Blanca, Argentyna), Salę (28 II 1901 Radomsko – 11 VII 1968 Buenos Aires, Argentyna), Sarę Faigę (? – 3 XII 1937 Tucuman, Argentyna), Anę Janelę, Chelę, Henryego, Simona, Wolfa (1904 – 1996). Miał też przyrodniego brata Luisa z pierwszego małżeństwa ojca.

Posiadał wykształcenie elementarne, domowe. Był wyznania mojżeszowego. Bojownik o niepodległość Polski podczas rewolucji 1905 r.

Nieznane są okoliczności i czas jego osiedlenia się w Przedborzu. Być może powodem było małżeństwo. Został właścicielem kamienicy przy ul. Mostowej 36 (obecnie w tym miejscu stoi „Dom Rzemiosła”), w której prowadził sklep z artykułami kolonialnymi (art. spożywczymi pochodzącymi spoza Europy). Budynek liczył 8 izb, w tym 3 izby wynajęte na Posterunek Policji Państwowej. Dom spłonął w toku walk z Niemców o miasto 3 IX 1939 r.

W wyborach do Rady Miejskiej Przedborza w dniu 14 III 1920 r. po raz pierwszy Zysman Tyberg uzyskał mandat radnego. W radzie pełnił różne funkcje, był członkiem sekcji sanitarnej rady, a także specjalnej komisji czuwającej nad pracą wszystkich sekcji rady. W 1929 r. rozwiązano Zarząd Miejski i Radę Miejską, a powołano Zarząd Tymczasowy Przedborza. Burmistrzem komisarycznym mianowano wówczas Jana Juriewa, a Tyberg wszedł w skład czteroosobowej Rady Przybocznej, powołanej przez Wojewodę Kieleckiego na wniosek i w składzie zaproponowanym przez Juriewa. Rada ta funkcjonowała do maja 1930 r. Jeszcze w lutym 1930 r. przeprowadzono wybory do Rady Miejskiej (pierwsze posiedzenie odbyło się dopiero 12 VI 1930  r.), Tyberg znalazł się w jej składzie. Wiadomo o nim, iż w marcu 1930 r. wraz z Ałterem Turkiem był likwidatorem Stowarzyszenia Spożywców „Samopomoc Rzemieślników” w Przedborzu. W 1931 r. został członkiem komitetu pomocy powodzianom. Podczas odsłonięcia pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego i Obrońców Ojczyzny, 11 XI 1931 r. Zysman Tyberg wygłosił przemówienie okolicznościowe w imieniu ludności żydowskiej.

W wyborach w maju 1934 r. Tyberg ponownie został radnym; od stycznia 1935 r. był także członkiem komisji rewizyjnej rady. Kiedy 13 V 1935 r. zwołano żałobne posiedzenie Rady Miejskiej po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego, Tyberg składał hołd w imieniu gminy żydowskiej. Był też inicjatorem przemianowania ul. Mostowej na ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego, jednak pomysł nie zyskał aprobaty innych radnych. Radnym Zysman Tyberg był na pewno do 1 XII 1938 r. (na tej dacie kończą się zachowane w archiwach protokoły), kolejne wybory miały się odbyć na przełomie maja/czerwca 1939 r., ale nie zachował się materiał źródłowy, więc nie jest znany skład rady. Na listach radnych Tyberg widnieje jako radny bezpartyjny.

Był prezesem żydowskiej gminy wyznaniowej w Przedborzu. Cieszył się szacunkiem i poważaniem ogółu Przedborzan. Włączając się przed wybuchem wojny w 1939 r. do propagowania Funduszu Obrony Narodowej wśród ludności żydowskiej skomentował:

Rzecz bardzo ważna i rzecz bardzo spóźniona!

Swoje talenty najpełniej jednak przyszło mu zweryfikować podczas okupacji niemieckiej, a zwłaszcza po utworzeniu getta dla ludności żydowskiej w Przedborzu. Po przeprowadzce do getta mieszkał pod adresem ul. Trytwa 5. Od 2 III 1940 r. pełnił funkcję przewodniczącego (Ältestenrat in Przedborz) Rady Starszych Gminy Żydowskiej w Przedborzu. Stanowisko to objął po usuniętym przez wojennego komisarza miasta (zob.) Hugo Kuniga, Wigdorze Tenenbaumie i pełnił je do czasu aresztowania przez Niemców w maju 1941 r. i osadzenia w więzieniu w Kielcach. Uwolniony na skutek interwencji konfidenta Gestapo, przedborskiego fotografa i swojego szwagra Izaaka Lewina, powrócił do pracy w Radzie Starszych jako zastępca przewodniczącego.

Był także wiceprzewodniczącym miejscowej Delegatury Żydowskiej Samopomocy Społecznej i na tej płaszczyźnie rozwinął niebywałe talenty organizacyjne. Usilnie zabiegał o zdobywanie żywności dla głodujących mieszkańców getta i choćby minimalnych warunków egzystencji w sposób wręcz heroiczny.

Nieprzychylny przedborskiemu gettu Żydowski Komitet Opiekuńczy Powiatowy w Końskich tak pisał o Zyskanie Tybergu:

wyjątkowo energiczny, przedsiębiorczy i cieszący się opinią człowieka uczciwego i oddanego sprawie opiekuńczej.

Jego pierwszą żoną była siostra Izaaka Lewina, z którą miał troje dzieci: Marię Sarę (13 VI 1913 – 1 XI 2006 Tucuman, Argentyna), Shosheka i Reginę. Drugą żoną była Perla Wajnman.

Nie ma pewności co do daty i okoliczności śmierci Zysmana Tyberga. Jedno ze źródeł internetowych powołując się na jego rodzinę, podaje 1942 r. i informację, jakoby został zamordowany przez Niemców w Przedborzu, inne z kolei podaje miejsce śmierci Warszawę, ale bez daty. Jedno jest pewne, że większość jego najbliższej rodziny ewakuowała się do Argentyny jeszcze przed wybuchem wojny, a on sam prawdopodobnie wojny nie przeżył.

Przedborską społeczność żydowską Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Treblince i tam 10 i 13 X 1942 r. wymordowali.

P. Grabalski, Władze samorządowe miasta Przedborza w latach 1916-2015, Przedbórz 2015; K. Kozakiewicz, Pamiętnik burmistrza miasta Przedborza, wybór, opracowanie, ilustracje i przygotowanie do druku Paweł Grabalski i Wojciech Zawadzki, Przedbórz 2016; W. Zawadzki, Eroica, Zagłada Żydów przedborskich w latach 1939-1942, Bydgoszcz 2008; W. Zawadzki, Przedborski wrzesień, Obrona i zniszczenie miasta przez Niemców w 1939 r., Bydgoszcz 2004.; www.ancestry.com.au; www.myheritage.pl; www.geni.com; informacje autora; fot. ze zbiorów Muzeum Ludowego Ziemi Przedborskiej.

Paweł Grabalski