Van der Heyden Karol Tylman (? – przed 1849) werkmajster fabryki sukienniczej

Poza wyznawaną religią, nie wiemy nic pewnego o jego pochodzeniu. Nazwisko wiąże go ze słynnym malarzem holenderskim Janem van der Heydenem (1637-1712), być może to jednak przypadkowy związek. W aktach stanu cywilnego spotyka się też formę zapisu tego nazwiska jako: Wander Heyden. Pewne wiadomości o pobycie jego rodziny w Przedborzu dotyczą lat 40-tych i 50-tych XIX w.

Należał wtedy do kierowniczej kadry fabryki sukienniczej w Przedborzu wzniesionej przez (zob.) Wojciecha Langego. Nie wiemy jednak, czy do pracy w tej fabryce nie przybył już na początku lat 20-tych? Zapewne kierował działem mechanicznym. Mechanizacja zakładu początkowo opierała się na dwóch źródłach energii: tradycyjnym napędzie wodnym przez koła i transmisje oraz na maszynie parowej o sile 4 KM. Wg prof. Józefa Śmiałowskiego:

stosunkowo szybko uznano, że maszyna parowa jest dla manufaktury zbyteczna i chyba jeszcze przed powstaniem listopadowym [1830 r. – WZ] sprzedano ją. Nie wykluczone, że miała ona w Przedborzu pełnić jedynie zadania reklamowe, wspomagając promocję maszyn cockerillowskich [zob.: John Cockerill – WZ] na rynku Królestwa Polskiego. (…)kiedy istniały możliwości nieograniczonego korzystania z bogatych zasobów energii wodnej z Pilicy, tak jak to miało miejsce w Przedborzu, nie było sensu ponosić dodatkowych nakładów na napęd maszyną parową.

Mieszkał w jednym z trzech domów dla personelu administracyjnego na wewnętrznym terenie fabryki. Każdy z nich posiadał ogródek warzywny i „fruktowy”.

Żonaty z Elżbietą Luizą ze Szwajcenerów, miał przynajmniej cztery(?) córki. Córkę Henrietę Fryderykę Marię Luizę (ur. 1822) wydał w przedborskiej świątyni ewangelickiej 26 XII 1840 r. „o godzinie 4-ej wieczór” za starszego od niej o 10 lat Gustawa Edwarda Herbsta, buchaltera fabryki sukienniczej w Przedborzu. Świadkami uroczystości byli mieszkańcy Przedborza: Wilhelm Lange nauczyciel lat 22 i Ernst Heinrich Szmidt sukiennik lat 38.

Córkę Johannę Wilhelminę Augustę Teresę (ur. 1824) wydał 25 XI 1843 r. „o godzinie 4 z południa” w Przedborzu za Teodora Ludwika Fliege, o 17 lat starszego buchaltera (w fabryce sukienniczej?) także w Przedborzu zamieszkałego. O zięciu wiadomo jeszcze, iż pochodził z Prus i był synem nieżyjących już Gotloba Samuela i Anny Krystyny z Melzerów. Jednym ze świadków uroczystości był zięć (zob.) Gustaw Edward Herbst, a drugim Ernst Heinrich Szmidt, przedborski fabrykant lat 41.

Córki Karola Tylmana: Emilia Katarzyna Fryderyka Louisa (ur. ok. 1816) i jej młodsza siostra Louisa Wilhelmina Henrietta Paulina (zwana Pauliną) (ur. ok. 1821-1849 Przedbórz) wydaje się, że ok. 1837 r. poślubiły „fabrykantów” (tu: pracowników fabryki sukienniczej), najprawdopodobniej także braci Szmidtów. Emilia poślubiła w/w Ernsta Heinricha (ur. ok. 1802) a Louisa wyszła za Johanna Juliusa (ur. ok. 1809 r.). O Ernście zachowała się informacja, iż w 1842 r. zmarła mu w Przedborzu Widomie córka Joanna Louisa Teresa Albertyna w wieku 4 ½ lat.  Zaś o Luisie wiadomo, iż koszty pogrzebu na przedborskim cmentarzu ewangelickim pokrył jej mąż a osierociła 4-ro dzieci: Carl lat 11, Maria lat 9, Julius lat 7 i Fridrich lat 5.

J. Śmiałowski, Przepływ kapitału ziemiańskiego i handlowo-przemysłowego w Królestwie Polskim w II poł. XIX wieku, Na przykładzie fabryki sukienniczej w Przedborzu [w:] Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Polsce w XVIII-XX w., pod redakcją W. Cabana, Kielce 1993; skany aktów stanu cywilnego ze zbiorów Archiwum Państwowego w Kielcach udostępnił Marcin Małkowski.

Wojciech Zawadzki