WALEWSKI Zygmunt (? – 1737) marszałek przedborskiej konfederacji szlachty sieradzkiej

Zygmunt wywodził się z linii Walewskich na Buczku i Charłupi Wielkiej w województwie sieradzkim. Był kasztelanem rozpierskim (Rozprza) i starostą warckim (Warta), dziedzicem na Ruszczu.

Wiemy o nim stosunkowo niewiele. Domeną kasztelana była administracja gospodarcza na terenie swojej kasztelanii. Zajmował się ściąganiem danin na rzecz króla, obroną i sądownictwem. Podlegali mu: chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Ród Walewskich herbu Kolumna należy do bardzo rozrodzonych rodzin szlacheckich mieszkających na terenie staropolskich województw sieradzkiego, łęczyckiego i krakowskiego. Wielu męskich przedstawicielki rodu było urzędnikami ziemskimi, w tym dwóch wojewodami, wielu kasztelanami (kasztelan rospierski zaliczany był do tzw. kasztelanów mniejszych nazywanych drążkowymi, gdyż zasiadali oni w izbie senatorskiej na końcu i nie na krzesłach, ale na wąskich ławach pod ścianą), podkomorzymi, chorążymi, stolnikami i inne.

Zdaniem Michała Kobiereckiego:

W ciągu dwóch wieków, gdy następowały podziały i wyłaniały się kolejne linie, rodzina Walewskich nie utraciła pozycji i znaczenia. Było to zasługą aktywnych i dynamicznych jednostek, które starały się z pozytywnym skutkiem rozbudowywać wpływy wśród okolicznej szlachty oraz wzmacniać swoją pozycje materialną.

W 1700 r. wybuchła wojna pomiędzy Królestwem Danii i Norwegii, Saksonią oraz Prusami a Szwecją. Trwała po rok 1721 i przeszła do historii jako III wojna północna. Tymczasem od 1693 r. w Rzeczypospolitej Obojga Narodów panował elektor saski August II Sas, zwany przez współczesnych Mocnym ze względu na herkulesową siłę.

Wśród wielu Polaków ma [on] opinię najgorszego spośród wszystkich władców, jacy zasiadali na tronie Rzeczypospolitej – pisał prof. Andrzej Zahorski – Sporo osób sądzi, że był to potwór, który zniesławił poczet królów polskich, osobnik o miedzianym czole, władca bez czci, honoru, charakteru, zdrajca i przeniewierca, oszust i szalbierz.

Inny historyk, prof. Józef Andrzej Gierowski spojrzał na króla inaczej:

(…) w jego ujęciu cechy diaboliczne tego władcy zniknęły, pojawił się natomiast dramat polityka inteligentnego, bystrego, o zdumiewającej energii i odporności, człowieka bezwzględnego i upartego, który popełnił ogromne błędy, ale i nie był pozbawiony zasług. Istota niepowodzeń tkwiła i w charakterze Sasa, i w czynnikach odeń niezależnych, których żadną miarą przezwyciężyć nie mógł.

W sytuacji gdy Sas był na polskim tronie, Rzeczpospolita formalnie (aż do 1704 r.) pozostawała w tej wojnie neutralna. Jednak w rzeczywistości działania wojenne już od początku wojny toczyły się na terytorium i kosztem Polski. Król szwedzki Karol XII pobił Duńczyków, Rosjan i Sasów po czym, bez większego oporu, 23 V 1702 r. wkroczył z wojskami do Warszawy. Wojska szwedzkie panoszyły się po kraju, a Karol XII domagał się detronizacji Augusta II.

Wtedy to, w lipcu 1702 r. kasztelan Walewski zarządził zjazd szlachty sieradzkiej w Przedborzu. Należy zaznaczyć iż lewobrzeżna część miasta, zwana trochę później Widomą wraz ze starościńskim folwarkiem Wola Przedborska przynależała do województwa sieradzkiego. Walewski powodowany sytuacją militarną i bezpieczeństwem uczestników, odstąpił od tradycyjnego miejsca zjazdów szlachty sieradzkiej w Szadku i wyznaczył zjazd w Przedborzu ze względu na uboczne położenie i walory obronne miasta. Pod jego laską marszałkowską została uchwalona konfederacja zbrojna województwa sieradzkiego w obronie króla Augusta II. Dramatyzmu sytuacji dodaje fakt, iż konfederację uchwalono nie bacząc na porę żniwną.

Zapewne nie na wiele się ona zdała, bowiem 19 VII 1702 r. pod Pińczowem, na polach wsi Kliszów rozegrała się przegrana bitwa wojsk saskich i polskich ze Szwedami. Po tej bitwie zarówno luźne oddziały szwedzkie, jak i uchodzące przed nimi rozbite oddziały wojsk saskich jednakowo łupiły okoliczną ludność.

Michał Kobierecki, Genealogia rodu Walewskich herbu Kolumna w XVII –XVIII wieku, w : Acta Unieversitas Lodziensis, Folia Historia, 72, 2001, tegoż: Chronologia sejmików i zjazdów szlachty województwa sieradzkiego w latach 1668-1696 w: „Przegląd Nauk Historycznych” 5/2, 5-26, 2006; Czesław Graczykowski, Moje Gorzkowice, Gorzkowice 2010, s. 50; Poczet królów i książąt polskich, redakcja naukowa Andrzej Garlicki, Warszawa 1980, s. 411-421; rys. herbu Kolumna Tadeusz Gajl; Internet.

Wojciech Zawadzki