jagieoWŁADYSŁAW II JAGIEŁŁO (ok. 1362 – 1434) wielki książę litewski, król Polski

Urodził się ze związku Olgierda (między 1296 a 1304-1377) wielkiego księcia litewskiego z dynastii Giedymina i jego żony Julianny (ok. 1320-1392) córki księcia twerskiego Aleksandra. Z rodziców tych, Władysław posiadał czternaścioro rodzeństwa. Jego litewskie imię brzmiało Jogaiła. Imię Władysław otrzymał podczas chrztu w 1386 r.

Po śmierci ojca objął tron książęcy na Litwie. Po zawarciu unii z Polską, przyjęciu chrztu i ślubie z królową Polski, Jadwigą Andegaweńską (ok. 1374-1399) został koronowany na króla Polski w 1386r. Do historii przeszedł jako zwycięski wódz bitwy stoczonej 15 VII 1410 r. pod Grunwaldem przez wojska polsko–litewsko–ruskie z zakonem krzyżackim.

W związku z objazdowym stylem sprawowania władzy bardzo często odwiedzał Przedbórz, przynależny wówczas do starostwa chęcińskiego w Ziemi Sandomierskiej. Udokumentowano trzynaście jego pobytów w naszym mieście – co nie znaczy, że nie było ich więcej. Przedbórz leżał bowiem na jednej ze stałych tras królewskich podróży. Jedna z pierwszych wizyt króla na przedborskim zamku odbyła się w 1388 r. Wydał wtedy przywilej dla mieszkańców niedalekiego Sulejowa.

Jednak dla Przedborza, najważniejszą wizytą króla Jagiełły była ta z 1405 r., kiedy to 2 kwietnia przychylając się do próśb mieszkańców, wystawił miastu przywilej lokacyjny oparty na prawie magdeburskim. Król pragnął tym samym dopomóc w dźwignięciu miasteczka ze skutków groźnego pożaru. Niestety, poza wzmianką o pożodze oraz tym, że prawa nadane miastu wzorowano na już nadanych Chęcinom oraz listą świadków, niewiele informacji o samym mieście wnosi ów dokument. Nie wymieniono w nim imienia zasadźcy, który z reguły zostawał dziedzicznym wójtem w lokowanej miejscowości. Nie wiemy, czy był nim już pierwszy znany z imienia wójt przedborski Marcin, który w r. 1424 odkupił od właściciela Rączek część lasu przy drodze z tej wsi do Pratkowic. Przedborzanie uzyskali immunitet sądowy zwalniający ich od władzy sądowniczej królewskich urzędników. Od tamtej pory sądy nad nimi mógł sprawować jedynie wójt z ławnikami. Sądy sprawowane miały być wedle prawa ustanowionego w Magdeburgu. Tam też przysługiwało prawo odwoływania się od wyroków sądów miejscowych. Sam wójt odpowiedzialny był przed sądem królewskim. Mieszczanie uzyskali tym samym szeroką autonomię, pozwalającą na rozwój zalążka miejscowego samorządu. Pierwotnie, w herbie miasta widniała jedna wieża, przypominającą basztę z blankami.

Powyższy dokument lokacyjny spisany został przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Mikołaja z Kurowa, który był jednocześnie królewskim kanclerzem. Wśród świadków obecnych przy nadaniu praw miejskich figurują: Jan z Tęczyna kasztelan i starosta krakowski, Mikołaj Białucha kasztelan wojnicki, Piotr Szafraniec podkomorzy krakowski, Piotr z Fałkowa łowczy sandomierski, Żegota z Pisar chorąży krakowski, Zbigniew herbu Zadora marszałek królestwa. Oryginalność dokumentu poświadczona została wielką pieczęcią królewską, przedstawiającą władcę w majestacie. Akt przechowywany jest obecnie w archiwum Biblioteki Czartoryskich w Krakowie.

Wtedy też zapewne, król podjął decyzję o rozbudowie założenia obronnego, które wzniósł w Przedborzu (zob.) król Kazimierz III Wielki (1310-1370). Powiększono obszar zamkowy i całość otoczono murem obronnym, wykonanym z miejscowego kamienia piaskowego. Wewnątrz murów postawiono nowe pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. Kazimierzowską fortalicję rozbudowano w dość obszerny zamek, który zajmował nadpilickie wzgórze, zamknięte między obecnymi ulicami: Mostowa, Podzamcze i Konecka o terenie obejmującym ok. 2 300 m². Dziś, jedynym zachowanym widocznym reliktem zamku jest niewielka pozostałość po przyporze, będącej częścią przylegającego do niej niegdyś muru obronnego.

Na starość, oparcie i opiekę w przedborskiej fortalicji z królewskiego nadania, w zamian za wieloletnią służbę na dworze władcy, otrzymał błazen króla Władysława, (zob.) Mikołaj Twar. Wraz z dożywotnim utrzymaniem, król zobowiązał burgrabiego przedborskiego zamku, do zapewnienia Twarowi, sukna na ubrania oraz koni dla niego, jak i służącego.

Rozbudowę zamku łączyć należy z ustanowieniem w Przedborzu sądu królewskiego pierwszej instancji, co automatyczne zwiększało liczbę tutejszych pobytów władcy. Kazimierzowska budowla była bez wątpienia zbyt ciasna i nie zapewniała wystarczającej ilości miejsc dla królewskiego orszaku, który liczył od 300 do 400 osób. W jego składzie byli przede wszystkim członkowie królewskiego dworu złożonego z pierwszych osobistości w Koronie. Postępy prac budowlanych król obserwował podczas kolejnych wizyt w latach 1406 i 1409. Były to czasy przygotowań do wielkiej wojny z zakonem krzyżackim. Puszcza Przedborska była wtedy miejscem łowów organizowanych na terenie całego królestwa, mających zapewnić wojskom zapasy żywności. Mając na uwadze zamiłowanie króla Władysława do polowań można przypuszczać, że wzorem swojego, nie mniej wielkiego poprzednika, króla Kazimierza III, również oddawał się w przedborskich lasach łowieckiej pasji. Wymagało to utrzymywania na zamku psiarni i stajni. Spełniał więc też Przedbórz rolę nie tylko stacji podróżnej, ale też dworu myśliwskiego.

Kolejne poświadczone wizyty króla Jagiełły w Przedborzu przypadają na lata 1418, 1419 i 1420. Wypadały one latem, przeważnie w sierpniu.

Królewska wizyta w 1423 r. miała miejsce pod koniec lipca i wtedy to władca w dniu św. Marty, tj. 29 lipca nadał prawa miejskie dzisiejszej Łodzi. Jednym ze świadków tego nadania był Zbigniew Bąk, dziedzic sąsiedniej Bąkowej Góry, wtedy zwanej krótko Górą.

W połowie sierpnia 1425 r. król Władysław przebywał w Przedborzu razem ze swoją brzemienną małżonką, królową Zofią Holszańską (ok. 1405-1461). Królewska para ze swymi dworami zmierzała wtedy z Wielkopolski na Ruś, w celu uchronienia się tam przed szalejącą w Koronie epidemią dżumy.

Rok później znów w Przedborzu, 26 VIII 1426 r. monarcha wydał dokument, którym zawiesił terminy sądowe niejakiego Wincentego z Nowego Dworu.

W latach 1427, 1428 i 1430 król Jagiełło spędzał w Przedborzu Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Prawdopodobnie to właśnie wtedy, uczynił nadanie łanu ziemi dla tutejszego kościoła, w zamian za co pleban zobowiązany był do odprawiana mszy św. za duszę władcy i zmarłej królowej Jadwigi. 14 VIII 1428 r. nadał w Przedborzu, prawa miejskie nieodległym Radoszycom.

Ostatni jego pobyt w naszym miasteczku wypadł we wrześniu 1433 r.

Skąpe są niestety przekazy źródłowe, dotyczące rozwoju samego miasta w I poł. XV w. Położenie przy szlaku handlowym wiodącym z południa na północ kraju zwanym wtedy pruskim, sprzyjało rozwojowi miejscowego handlu i udziału w nim przedborskich kupców, wyprawiających się po towary do innych miast. Istniała w mieście szkoła w której pierwsze nauki pobierali późniejsi studenci Akademii Krakowskiej pochodzący z Przedborza, m.in. w 1400 r. Marcin syna Stanisława, w 1414 r. Mikołaj z Przedborza, w 1426 r. Mikołaj syn Andrzeja i w 1429 r. Jakub syn Macieja.

W 1430 r. wymieniana jest jatka mięsna, co dowodzi, że spora część mieszkańców Przedborza nie utrzymywała się z własnego gospodarstwa rolnego. Liczba więc kupców i rzemieślników musiała być dość znaczna. Wystawiony w tym samym roku w Łęczycy, królewski przywilej dla Macieja Kaczorka z Paskrzyna poświadcza istnienie w mieście młyna na rzece Pilicy, z którego władca potwierdził nadanie wymienionemu 1/3 dochodów. W dokumencie tym jest mowa o dochodach ze „starego” młyna, co sugerować może istnienie także innego młyna w Przedborzu tyle, że z młodszą metryką. Za przejazd po przedborskim moście pobierano opłaty, a należność za jego dzierżawę w wysokości ok. 1275 grzywien rocznie otrzymywała kolegiata św. Floriana w Krakowie. Mieszczanie i ludność okolicznych dóbr królewskich zobowiązani byli do utrzymywania króla i jego dworu podczas wizyt w grodzie. Były to tzw. „stacje”. Świadczone były też usługi i odprowadzane daniny na rzecz królewskiego zamku. Miasteczko przeżywało czasy względnego rozkwitu i prosperity, choć do znaczących i zamożnych nie należało.

Niedługo po śmierci króla Jagiełły królewszczyzna przedborska, do której należały: Żelazne Nogi (Żeleźnica), Stara Wieś, Zuzowy i Policzko, stała się starostwem niegrodowym zastawnym. Jej pierwszymi dzierżawcami była rodzina Chocimowskich.

Król Władysław Jagiełło zmarł 1 VI 1434 r. w Gródku Jagiellońskim. Był najdłużej panującym władcą w Polsce. Czterokrotnie żonaty. Doczekał się z tych związków pięciorga dzieci, z których tylko dwoje przeżyło ojca. Byli to Władysław III Warneńczyk i Kazimierz IV Jagiellończyk, którzy kontynuując dynastię Jagiellonów, kolejno po sobie zasiadali na tronie króla Polski. W momencie największego rozkwitu rodziny, jej członkowie rządzili na Litwie, Polsce, Węgrzech i w Czechach.

Król Władysław Jagiełło spoczął w katedrze na Wawelu.

J. Augustyniak, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na zamku w Przedborzu w 1991 roku, mnps;J. Bardach, Władysław II Jagiełło [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1978; F. Kiryk, Urbanizacja Małopolski, województwo sandomierskie XIII–XVI wiek, Kielce 1994; S. Kuraś, Zbiór dokumentów małopolskich, Dokumenty króla Władysława Jagiełły z lat 1418-1434, Wrocław 1975; K. Głowacki, Heraldyka historyczna miast regionu sandomiersko-kieleckiego XIII–XX w., Kielce 2001; A. Gąsiorowski, Itinerarium króla Władysława Jagiełły 1386–1434, Warszawa 1972; A. Gąsiorowski, Podróże panującego w średniowiecznej Polsce [w:] „Czasopismo prawno – historyczne” t. XXV, z. 3, Poznań 1973; T. A. Nowak, Przedborska oświata [w:] „Gazeta Radomszczańska” nr 52/2005 (cz. 1) i nr 1/2006 (cz. 2); G. Rutkowska, Itineraria żon króla Władysława Jagiełły [w:] „Roczniki Historyczne” R. LXIV, Poznań 1998; A. Samsonowicz, Łowiectwo w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa 2011; M. Wilska, Błazen na dworze Jagiellonów, Warszawa 1998; Sz. Wrzesiński, Epidemie w dawnej Polsce, Zakrzewo 2011; P. Zięba, Akt nadania praw miejskich z 1405 r. [w:] www.przedborz.com.pl (Historia); fot. fragmentu sarkofagu króla z katedry wawelskiej – internet.

Paweł Zięba