wnuk-zWNUK Zygmunt (1942-2016) inicjator i współtwórca Przedborskiego Parku Krajobrazowego, botanik, profesor doktor habilitowany

Urodził się 13 VIII 1942 r. w Przedborzu w rodzinie Eugeniusza i Florentyny z Gągorów. Jego stryjem był znany artysta rzeźbiarz (zob.) prof. Marian Wnuk.

Ukończył Szkołę Podstawową nr 1 oraz Liceum Ogólnokształcące w Przedborzu. Po maturze podjął studia na Uniwersytecie Łódzkim na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. Pracę magisterską pt. „Roślinność torfowiskowa i borowa Uroczyska Piskorzeniec” obronił w 1969 r. i uzyskał tytuł magistra biologii w zakresie botaniki.

Jeszcze jako student V roku został zatrudniony w 1968 r. na etacie naukowo-technicznym przez prof. dr. hab. Jakuba Mowszowicza w Katedrze Systematyki i Geografii Roślin UŁ. Rozpoczął wtedy badania nad florą i roślinnością segetalną Łodzi oraz okolicy, głównie zaś nad florą i roślinnością Pasma Przedborsko-Małogoskiego Gór Świętokrzyskich. Badania te przyniosły efekty w postaci odkrycia nowych, ważnych dla fitogeografii, stanowisk licznych gatunków roślin. Część wyników tych badań opublikowano w monografii Przedborski Park Krajobrazowy. Liczne niepublikowane dane, udostępnione redakcji „Atlasu rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce” weszły w skład tego dzieła zbiorowego.

Przebieg pracy zawodowej:

  • 1963-64 – Szkoła Podstawowa w Grodziszczu koło Świdnicy Śląskiej oraz Liceum  Wieczorowe w Świdnicy: nauczyciel biologii i chemii.
  • 1968-83 – Uniwersytet Łódzki, Katedra Systematyki i Geografii Roślin: 1968-69 pracownik naukowo-techniczny; 1969-74 asystent; 1974-83 adiunkt.
  • 1983-89 – Akademia Rolnicza w Krakowie, Zamiejscowy Wydział Ekonomiki Produkcji Obrotu Rolnego w Rzeszowie, Instytut Technologii Produkcji Rolniczej, Pracownia Botaniki: adiunkt, kierownik Pracowni.
  • 1989-1993 – Akademia Rolnicza w Krakowie, Filia w Rzeszowie, Zamiejscowy Wydział Ekonomiki Produkcji i Obrotu Rolnego w Rzeszowie, Zakład Przyrodniczych Podstaw Produkcji Rolniczej: docent, kierownik Pracowni Botaniki.
  • 1 II 1993-2001 – Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Instytut Wychowania Fizycznego i Zdrowotnego, Zakład Turystyki i Ochrony Przyrody: profesor nadzwyczajny, kierownik Zakładu oraz wicedyrektor Instytutu.
  • 2001-2005 – Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Wychowania Fizycznego i  Zdrowotnego, Zakład Turystyki i Ochrony Przyrody: profesor nadzwyczajny, kierownik Zakładu oraz wicedyrektor Instytutu.
  • 2005 – 30 IX 2014 – Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Wychowania Fizycznego, Zakład Ekologii i Ochrony Przyrody w Turystyce: profesor nadzwyczajny, kierownik Zakładu oraz (2005-2008) prodziekan Wydziału.

Zainteresowania prof. Wnuka botaniką i szatą roślinną Polski rozwinęły się jeszcze na studiach podczas ćwiczeń terenowych z pracownikami Uniwersytetu Łódzkiego oraz w czasie trwania miesięcznych studenckich praktyk międzyuczelnianych, zorganizowanych przez Uniwersytet Jagielloński w Obidowej koło Nowego Targu w 1967 r. Jego udziałem było poznanie flory i roślinności górskiej oraz mikroklimatu pod przewodnictwem wybitnych badaczy, a zwłaszcza prof. dr hab. Bogumiła Pawłowskiego (w Tatrach), prof. dr hab. Jana Kornasia (w Gorcach) oraz prof. dr hab. Kazimierza Zarzyckiego (w Pieninach).

Efektem jego zainteresowań naukowych było przygotowanie pod kierunkiem prof. dr hab. Jakuba Mowszowicza rozprawy doktorskiej pt. „Zbiorowiska chwastów segetalnych Pasma Przedborsko-Małogoskiego i przyległych terenów”, którą przedstawił i obronił w 1974 r. na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UŁ w Łodzi. Praca została wyróżniona nagrodą rektora UŁ. Wyniki badań zostały opublikowane w trzech osobnych artykułach. Po obronie doktoratu został zatrudniony na etacie adiunkta w Zakładzie Botaniki Instytutu Botaniki i Zoologii Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UŁ.

Duży wpływ na  badania prof. Wnuka wywarły nowe teorie naukowe dotyczące antropogenicznych przemian roślinności, a także staże i konsultacje w Zakładzie Ekologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (1974-1975), w Zakładzie Ogólnej Uprawy Roli i Roślin Akademii Rolniczej w Lublinie oraz w Instytucie Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa we Wrocławiu i Stacji Geobotaniki PAN w Białowieży.

Jego zainteresowania naukowo-badawcze ewoluowały od florystyki poprzez fitosocjologię, fitogeografię, szeroko pojętą geobotanikę ku ekologii roślin, ze szczególnym uwzględnieniem ekologii fitocenoz segetalnych oraz ochrony przyrody i wpływu turystyki na ekosystemy w obszarach prawnie chronionych. Kilkunastoletnie badania florystyczne i fitosocjologiczne zostały przedstawione w atlasach rozmieszczenia roślin segetalnych w województwach: łódzkim, częstochowskim, piotrkowskim, kieleckim, rzeszowskim, krośnieńskim, przemyskim oraz tarnobrzeskim. Badania florystyczno-fitosocjologiczne terenów posiadających jeszcze cechy naturalne lub niewiele zmienionych dostarczyły argumentów naukowych za objęciem ochroną konserwatorską licznych obiektów w Polsce środkowej oraz południowo-wschodniej. Efektem tych prac naukowo-badawczych o charakterze praktycznym są przede wszystkim dokumentacje projektowe, pozwalające na utworzenie rezerwatów przyrody (Piskorzeniec, Murawy Dobromierskie, Czarna Rózga i Diabla Góra – w woj. łódzkim, Ewelinów – w woj. świętokrzyskim, Góra Chełm, Szwajcaria Ropczycka, Stubno, Mójka, Wilcze – w woj. podkarpackim) oraz studia florystyczno-fitosocjologiczne kilku rezerwatów i projekty kilku nowych. Jego badania przyczyniły się do podjęcia prac projektowych nad utworzeniem czterech parków krajobrazowych, w tym trzech w woj. łódzkim (Przedborskiego, Sulejowskiego i Spalskiego) oraz jednego w woj. podkarpackim (Czarnorzecko – Strzyżowskiego).

Rozprawę habilitacyjną pt. „Zbiorowiska segetalne Wyżyny Częstochowskiej na tle zbiorowisk segetalnych Polski” wykonał w Zakładzie Geobotaniki i Ochrony Przyrody UŁ, kierowanym przez prof. dr. hab. Romualda Olaczka, oraz w kierowanej przez niego Pracowni Botaniki rzeszowskiej filii AR w Krakowie. Stanowi ona podsumowanie 10-letnich badań fitocenoz segetalnych na terenie Wyżyny Częstochowskiej ujmowanych w relacji do obszaru całej Polski. Stopień doktora habilitowanego nauk biologicznych w zakresie biologii – botaniki nadała mu Rada Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UŁ w 1989 r.

Dorobek naukowy do czasu uzyskania stopnia doktora habilitowanego obejmował 39 prac (w tym 4 popularno-naukowych oraz 8 opracowań niepublikowanych).

Po habilitacji rozwinął badania nad rozmieszczeniem oraz dynamiką roślinności, głównie roślinności segetalnej, na wcześniej założonych powierzchniach pól uprawnych na terenie Pasma Przedborsko-Małogoskiego oraz na obszarze Wyżyny Częstochowskiej. Głównym przedmiotem badań są procesy zmian zachodzące w zbiorowiskach segetalnych, które podlegają antropopresji oraz ugorowaniu pól. Część wyników została opublikowana m.in. w rocznikach zeszytów naukowych IUNG Puławy. Materiały te prezentował przez wiele lat na corocznych konferencjach z udziałem naukowców ze: Słowacji, Czech, Ukrainy i Niemiec.

Od 1994 r. prowadził z zespołem badania nad wpływem turystyki na przyrodę w obiektach prawnie chronionych takich, jak: Przedborski Park Krajobrazowy, Czarnorzecko-Strzyżowski Park Krajobrazowy, Magurski Park Narodowy oraz na terenie wybranych rezerwatów przyrody w woj.: łódzkim, świętokrzyskim i podkarpackim.

Ważnym nurtem badań prof. Wnuka były mapy sozologiczne terenu woj. podkarpackiego, które opracował wspólnie z prof. dr. hab. Kazimierzem Trafasem z UJ i dr. Marią Trafas z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie oraz innymi autorami.

Stałym przedmiotem jego zainteresowań badawczych były naukowe podstawy ochrony przyrody i krajobrazu. Zagadnieniom waloryzacji geobotanicznej i sozologicznej terenów o cechach naturalnych poświęcił wieloletnie badania i liczne publikacje, zwłaszcza monografię Przedborskiego Parku Krajobrazowego. Badania te przyczyniły się do utworzenia 2 parków krajobrazowych, 10 rezerwatów oraz innych form ochrony przyrody.

Ostatnie jego badania florystyczne koncentrowały się na problematyce zagrożeń i sposobów zachowania szczególnie cennych populacji gatunków roślin, które reprezentując różne elementy geograficzne, występują na nielicznych stanowiskach w środkowopolskim niżu oraz na terenie woj. podkarpackiego.

Od czasu habilitacji jego dorobek powiększył się o 164 publikacji, w tym 68 map sozologicznych, oraz 6 opracowań niepublikowanych.

Łącznie, jest autorem lub współautorem 214 publikacji w tym 8 monografii, 66 oryginalnych prac twórczych, (z czego 5 prac w języku angielskim), 68 map sozologicznych (współautorstwo) oraz 14 pozycji niepublikowanych (wdrożonych do praktyki – utworzono m. in. rezerwaty przyrody w woj.: łódzkim, podkarpackim, świętokrzyskim oraz Przedborski Park Krajobrazowy).

Monografie naukowe, podręczniki akademickie, skrypty:

  • Wnuk Z. (red.) (2008) Przedborski Park Krajobrazowy. 20 lat istnienia PPK (1988-2008). 13 lat w Zespole Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. 32 lata istnienia parków krajobrazowych w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. Rzeszów.
  • Ziaja M., Wnuk Z. (2008) Bioróżnorodność obszarów górskich na przykładzie rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie” i ich wykorzystanie w turystyce. [w] Półtorak, Ł. Szmyd (red.) Turystyka w rozwoju obszarów górskich w polsko-ukraińskiej strefie Karpat. PWSZ Krosno; Zeszyt 31, 65-75.
  • Wnuk Z. (2006) Rezerwaty przyrody w turystyce. [w] A. Dąbrowski, R. Rowiński (red.) Strategia rozwoju turystyki w Polsce na lata 2007-2013 założenia teoretyczne jako inspiracja dla praktyki. AWF, Warszawa; 213-219.
  • Wnuk Z. (2005) Ochrona przyrody a turystyka. [w] A. Gajewski, J. Kuszejko, J. Popko (red.) Turystyka i Rekreacja.Tom 1, AWF, Warszawa; 33-38.
  • Wnuk Z. (2005) Tourism in Magurski National Park. [in] Regional Tourism versus European Integration and Globalization. K. Obodyński, W.J. Cynarski. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. Rzeszów; 125-138.
  • Wnuk Z. (2004) „Zielone Karpaty” jako obiekt integrujący, 2004. [w] Problemy ekologiczne Euroregionu Karpackiego Prace Naukowo-Dydaktyczne Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Krośnie. Zeszyt 10; 449-458.
  • Przedborski Park Krajobrazowy, 2003, (w:) Dolina Pilicy woj. łódzkie informator przyrodniczo –turystyczny, (red. J. Kurowski), s.: 11-43, współaut. J. Wypych, D. Sommerfeld, Zepół Nadpilicznych PK, Moszczenica.
  • Ciosek J., Wnuk Z. (2002) Ścieżka ekologiczna w dolinie rzeki Mrowli na terenie gminy Świlcza. ATRIUM. Rzeszów.
  • Wnuk Z. (2000) Magurski Narodowy przewodnik przyrodniczo-turystyczny. AWR Atrium. Rzeszów.
  • Wnuk Z. (2000) Ochrona przyrody a turystyka. [w] S. Drewniak, K. Wolska (red.) Ochrona przyrody i środowiska w Polsce oraz udział w niej organizacji społecznych. LOP. Warszawa.
  • Wnuk Z. (2000) Zielone Karpaty. [w] S. Drewniak, K. Wolska (red.) Ochrona przyrody i środowiska w Polsce oraz udział w niej organizacji społecznych. LOP. Warszawa.

Od 1999 r. prowadził seminarium doktoranckie, w efekcie wypromował jednego doktora. Był recenzentem 6 rozpraw doktorskich. Dotychczas wypromował około pół tysiąca magistrów i licencjatów. Czynnie uczestniczył w ponad 30 konferencjach naukowych, z których najważniejsze, to:

  • Kraków (Polska): 11th International Conference EURO-ECO 2006. Referat: Wnuk Z. Tourism in Protected Areas; (2006.09.18-19).
  • Rzeszów (Polska): V Krajowa Konferencja „Ochrona przyrody a turystyka”. Referaty: Gonet A.Duricek M., Mazur-Rylska A., Wnuk Z. Rezerwaty w badaniach ankietowych; Wnuk Z., Śmiały A. Jaka turystyka w rezerwatach przyrody; (2002)
  • Miskolc- Lillafüred (Węgry): The 3rd International Conference on Carpathian Euroregion Ecology. Referat: Wnuk Z. The Project And Concept Of The Formation Of „The Green Carpathians” Region, CERECO 2000 2001,
  • Rzeszów (Polska): IV Krajowa Konferencja „Ochrona przyrody a turystyka. Turystyka w parkach narodowych”. Referaty: Wnuk Z. Funkcje edukacyjne turystyki; Turystyka w Magurskim Parku Narodowym; (2000).
  • Krosna (Polska): X Ogólnopolskie Forum „Ekologia wsi”. Referat: Wnuk Z. Edukacja ekologiczna a rozwój zrównoważony; (2000).
  • Kraków (Polska): Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Ekologia i Środowiskowe Uwarunkowania Zdrowia Ludzkiego” Referat: Wnuk Z. Stan środowiska w województwie podkarpackim a zdrowie; (1999).
  • Boguchwała (Polska): Referat: Wnuk Z. Agroturystyka a ochrona środowiska naturalnego na przykładzie wybranych gmin; (1996.11.15-16).
  • Puszczyków (Polska): II Krajowa Konferencja. Referat: Piasek M., Wnuk Z. Rola turystyki w edukacji przyrodniczej społeczeństwa. (1996.11.9-11).
  • Rzeszów (Polska): Konferencja problemowo-metodyczna „Edukacja ekologiczna w praktyce szkolnej”. Referat: Piasek M., Wnuk Z. Formy ochrony przyrody
    w województwie Rzeszowskim; (1994.11.24).
  • Rzeszów (Polska): X Krajowa Konferencja Naukowa. Referat: Wnuk Z. Zespół Lamio-Veronicetum politae Kornaś 1950 w Polsce; (1986.06.25-27).

Jest autorem (lub współautorem) opublikowanych przewodników dydaktycznych i ścieżek edukacyjnych, w tym m.in.: Przedborski Park Krajobrazowy (1998), Ścieżka przyrodnicza im. prof. dr Władysława Szafera w Rzeszowie (1998) – współautor Ziaja M., Ziaja W., Czerniakowski Z., Ścieżka przyrodniczo-historyczna w Przedborzu (1998), Przewodnik przyrodniczo-krajoznawczy Dolina Pilicy – województwo łódzkie (współautorstwo 2003), Ścieżka przyrodniczo-historyczna im. Prof. dr hab. Jakuba Mowszowicza, w Przedborzu  n. Pilicą (2003).

Był na trzech wyprawach, m.in.: na subkontynencie Indyjskim, w Ameryce Południowej (Wenezuela, Boliwia, Peru i Chile), w Nowej Zelandii, Australii oraz w Indonezji.

Łącznie otrzymał: 8 nagród Rektora UŁ (3 naukowe w tym za pracę doktorską oraz 5 za dydaktykę), 3 nagrody naukowe Rektora AR w Krakowie, 1 nagrodę Rektora UR, 1 nagrodę Marszałka Województwa Podkarpackiego oraz Nagrodę Ministra Edukacji. Był założycielem i opiekunem Studenckiego Koła Naukowego Ochrony Przyrody na AR w l. 1985-1993 i na WSP w l. 1993-2001. Organizował praktyki studenckie: krajowe i zagraniczne dla studentów II roku UŁ (np. na Uniwersytecie w Tbilisi w 1975 r.) i dla studentów IV roku UR (na Uniwersytecie Iwanofrankowskim w Iwanofrankowsku na Ukrainie w 2003 r.).

W 1994 r. na XXIV Krajowym Zjeździe Ligi Ochrony Przyrody zgłosił projekt objęcia Polski południowo-wschodniej mianem obszaru funkcjonalnego „Zielone Karpaty”, w skład którego weszłyby najcenniejsze fragmenty woj.: śląskiego, małopolskiego i podkarpackiego, a docelowo tereny: Słowacji, Ukrainy, Węgier i Rumunii, na obszarze którym rozciągają się Karpaty. Program ten stał się programem międzynarodowym.

Posiadane odznaczenia: Brązowy Krzyż Zasługi (1979), Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984), odznaka Za zasługi dla Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa – srebrna (1989), złota (1990), Srebrna Odznaka Honorowa LOP       (1987), Złota Odznaka Honorowa LOP (1990), III st. Odznaka Honorowa LOP „Zasłużony dla Ochrony Przyrody” (1995), Złoty Krzyż Zasługi (1998), Złota Odznaka Honorowa Towarzystwa im. Marii Konopnickiej (2002), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2003).

W 1999 r. otrzymał Dyplom Prezydenta Miasta Rzeszowa za szczególne osiągnięcia w 645. rocznicę uzyskania praw miejskich.

W październiku 2014 r. prof. Zygmunt Wnuk odszedł z uniwersytetu na emeryturę, lecz nie zaprzestał kontynuacji pracy naukowej. Był m.in. długoletnim przewodniczącym Rady Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. W 2008 roku został Prezesem Towarzystwa Miłośników Przedborza. W 2009 r. otrzymał godność Honorowego Członka TMP. Lato spędzał w domku podprzedborskim Tarasie. Kochał to miasto.

Zmarł 8 IX 2016 r. podczas konferencji naukowej we Wrocławiu.

Na internetowej stronie Uniwersytetu Rzeszowskiego zapisano:

Odszedł wspaniały Człowiek, mentor studentów i młodych naukowców, oddany ludziom i sprawom Uczelni. Człowiek o przepięknym wnętrzu, wielkiej życzliwości i serdeczności, cieszący się szacunkiem i sympatią każdego, kto miał zaszczyt spotkać Profesora na swojej drodze.

Uroczystości pożegnania zmarłego odbyły się 12 IX 2016 r. podczas mszy świętej w Kościele Akademickim pw. św. Jadwigi Królowej w Rzeszowie. Spoczął, żegnany przez rodzinę, licznie zgromadzonych rodaków i gości, 13 IX 2016 r. w rodzinnej mogile na cmentarzu parafialnym w Przedborzu.


Opracowano na podst. Autobiograficznego opracowania prof. Z. Wnuka, informacji Sekretariatu Prodziekana Wydziału Wychowania Fizycznego ds. Nauki i Współpracy z Zagranicą Uniwersytetu Rzeszowskiego z 20 IX 2016 r., informacji z Internetu i zbiorów autora; fot. P. Grabalski.

Wojciech Zawadzki