ZAJDLER Pinkus (1778-1851) pierwszy przewodniczący Gminy Żydowskiej w Łodzi

Urodził się w Przedborzu w rodzinie Chaima, i to tu spędził swoje dzieciństwo. Jako 17-letni młodzieniec wyjechał z Przedborza do Łodzi. W tamtych latach – wg spisu ludności przeprowadzonego przez Prusaków tuż po drugim rozbiorze – Łódź była miastem liczącym zaledwie 191 osób w tym tylko 11 Żydów. Początkowo jego działania koncentrowały się na prowadzeniu rozlicznych interesów. Utrzymanie dawały mu szynkarstwo i handel towarowy.

Zajdler był człowiekiem zamożnym i uczonym  w Piśmie. Świadczy o tym rola, jaką odegrał w nowo tworzącej się społeczności łódzkich Żydów.

W r. 1809 nabył  za sumę 637 złp., połowę domu przy Starym Rynku i tam zamieszkał. Łódź z początków XIX wieku była małą mieściną o charakterze rolniczo-rzemieślniczym, w której brakowało apteki. Najbliższe, objęte  kontrolą królewskich medyków, znajdowały się w Piotrkowie Trybunalskim, Łęczycy i Sieradzu. Ze względu na duże odległości, były one jednak niedostępne dla niezamożnych i biednych mieszkańców miasta. Zajdler dostrzegł tę lukę i postanowił zająć się nielegalnym obrotem lekami. Zwrócił przez to na siebie uwagę władz miejskich i rządowych. Burmistrz miasta Łódź w raporcie z 1 V 1810 r. pisał: Zajdler sprowadza niektóre lekarstwa dla potrzeby ludzi, lecz sam ich nie kuruje. Natomiast rewizja rządowa w r. 1818 stwierdziła, iż:  zajmuje się on nadal sprzedażą środków leczniczych takich jak: sens, kwiat siarczany, kremotartare i manna kalabryna.

Pinkus Zajdler z racji zajmowania się pokątnym handlem lekami oraz preparatami uchodzącymi  za cudowne leki na wszystkie choroby, często określany jest mianem pierwszego żydowskiego, nieoficjalnego łódzkiego aptekarza. Aż do 1884 r. nie spotyka się w Łodzi żadnego żydowskiego aptekarza.

Wzrost liczby ludności żydowskiej w Łodzi (98 osób w 1809 r.) spowodował konieczność utworzenia tam  gminy żydowskiej zwanej kahałem. Na jego czele stanął Pinkus Zajdler wraz z piekarzem Mojżeszem Fajtłowiczem. Doprowadzili oni do wyodrębnienia kahału łódzkiego z gminy żydowskiej w Strykowie, a później w Lutomiersku, poprzez budowę pierwszej w mieście synagogi i założenie cmentarza. Pod budowę drewnianej synagogi wykupiony został w 1809 r. plac przy obecnej  ul. Wolborskiej 8 od Józefa Auffschlaga za kwotę 168 złp.

Pinkus Zajdler przyczynił się też do stworzenia najstarszego żydowskiego cmentarza w Łodzi. W r. 1811Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej zakupił w tym celu plac od małżeństwa Lipińskich. Również przy jego udziale powstało w Łodzi bractwo Chewra Kadisza, które sprawowało opiekę nad cmentarzem i nad tym, by każdy Żyd miał należyty pogrzeb.

Zajdler był człowiekiem bardzo ambitnym i źle znosił sytuację konkurencji. Za wszelką cenę próbował się pozbyć się ze stanowiska drugiego, współprzewodniczącego kahału, Mojżesza Fajtłowicza. Pisał na niego donosy do władz, które w efekcie doprowadziły do wyboru nowych władz gminy w listopadzie 1810 r. Jednak zła atmosfera w gminie zaowocowała tym, że na Zajdlera nikt nie zagłosował. Rok później, sobie tylko znanym sposobem, doprowadził jednak do ponownego wyboru swojej osoby na współprzewodniczącego łódzkiego kahału. Ze stanowiska usunięty został po 1 I 1822 r., po wprowadzeniu carskiego dekretu o zniesieniu kahałów i utworzeniu w ich miejsce podporządkowanych władzy Dozorów Bożniczych.

Zmarł w wieku 73 lat, w 1851 r. Pochowano go wśród innych zasłużonych Gminy Żydowskiej na utworzonym przez niego, a dziś nieistniejącym, Starym Cmentarzu Żydowskim w Łodzi. Pozostawił po sobie dwóch synów Lewka i Daniela.

Izaak Kersz, Szkice z dziejów Gminy Żydowskiej oraz cmentarza w Łodzi, Łódź 1996; Robert Rembieliński, Zarys powstania i rozwoju aptek łódzkich, Łódź 1934; Internet.

Paweł Zięba