ŻUCHALSKI Piotr Paweł (1829-1864) wachmistrz żandarmerii narodowej 1864 r.

Szlachcic urodzony w Przedborzu. Syn „dziedzica części Przedborza” Jana Chrzciciela (1782-?) i Cecylii z Gniewoszów.

Miał rodzeństwo również urodzone w Przedborzu, siostry: Katarzynę (1806-?), Antoninę Ewę Teresę (1806-?), Antoninę Ewę Teresę (1809-?), Mariannę (1810-1813), Anielę (1817-?) i Mariannę Justynę (1823-?) oraz braci: Juliana (1813-1813), Wojciecha Stanisława (1814-1816), Antoniego (1820-?) oraz Stanisława Jakuba (1826-?).

Ojciec Piotra był spokrewniony z przedborskim proboszczem (zob.) ks. Józefem Żuchalskim (1761-1835), który tu pełnił posługę kapłańską od co najmniej 1812 do 1835 r.

Szerszą wiedzę o Piotrze Żuchalskim posiadamy dopiero z 1864 r. Był wówczas żonatym i mieszkał w Radkowie k. Szczekocin. Pracował jako pisarz prowentowy (ekonom) w majątku Rudolfa Życińskiego.

Wg rosyjskich władz sądowych, Żuchalski na początku 1864 r. był już „gefrajtrem żandarmów wieszających”. Znawca problematyki powstańczej prof. Stefan Kieniewicz jego stopień wojskowy zinterpretował jako „wachmistrza”. Pojęcie „żandarm wieszający” stosowali Rosjanie wobec żandarmów narodowych należących do utworzonej w maju 1863 r. przez powstańczy Rząd Narodowy Straży Narodowej Bezpieczeństwa Ogólnego (lub: Publicznego).

O Żuchalskim zapisano, iż przyjął przysięgę powstańczą od Jana Huptysia, chłopa pochodzącego ze Słupi, lat 30, żonatego, zamieszkałego we wsi Czaryż, służącego jako lokaj u hrabiego Morstina. Wypłacił mu też 3 ruble żołdu z dysponowanych pieniędzy powstańczych. Następnie na polecenie szefa tajnej straży [żandarmerii narodowej] Suwalskiego (zob.: Marasiński Jan), owemu Huptysiowi oraz: ogrodnikowi ze wsi Białogon Czeszkowi (Cześkowi? – WZ) (to Jakowski lub Nowakowski – tak w oryginale, WZ), Lipskiemu zamieszkałemu u tego ogrodnika i nieznanej osobie obecnej w tym czasie u Ziemskiego, kazał powiesić mieszkańca wsi Słupia Antoniego Musiała.

W aktach stanu cywilnego parafii Słupia zapisano, że Antoni Musiał zmarł 18 III 1864 r. o godz. 2 po północy. Podano o nim, iż to: katolik, fornal dworski tu we wsi Słupia pod nr 10 zamieszkały lat 28 mający, urodzony we wsi Słupia z Łukasza i Urszuli z Tineszkowskich, katolików wyrobników ze Słupii, zostawiwszy po sobie żonę Mariannę z Potęgów. Przyczyny jego śmierci nie zostały utrwalone. Możemy jedynie domyślać się, iż jako fornal musiał posiadać wiedzę o powstańcach odwiedzających dwór i zapewne przekazać ją Rosjanom. Śmierć przez powieszenie przez żandarmerię powstańczą byłaby więc karą za zdradę.

Najpewniej to miejscowi rozpoznali i wydali Piotra Żuchalskiego władzom rosyjskim. Ujęty, już 30 III został osadzony w więzieniu w Kielcach. Jan Huptyś (Huptysz) trafił tam 6 IV 1864 r. Obaj przebywali w tym więzieniu  podczas śledztwa do 2 IX 1864 r.

Naczelnik wojenny oddziału radomskiego generał-lejtnant Walery Bellegarde II-gi wydał 10 IX 1864 r. wyrok uznający winę Żuchalskiego i Huptysia oraz pozbawił ich wszelkich praw własności i ukarał śmiercią przez powieszenie na miejscu zbrodni we wsi Słupia. Wykonanie wyroku polecił komenderującemu wojskami w powiatach kieleckim, stopnickim i sandomierskim generałowi-majorowi Ksaweremu Czengieremu.

Egzekucja odbyła się 15 IX 1864 r. o godzinie 3 po południu w Słupii (Jędrzejowskiej). Ówczesny proboszcz ks. Walenty Abramski ciała obu powstańców pochował na miejscowym cmentarzu, obecnie zwanym „starym”. Miejsce mogiły jest nieznane.

W centrum wsi Słupia stoi słup z kamiennym cokołem z napisem: „W roku uwłaszczenia włościan”. Jako, że uwłaszczenie włościan przez cara nastąpiło w tym samym 1864 r., można przypuszczać, iż krzyż postawiono w miejscu kaźni powstańców, a ów napis jedynie maskuje rzeczywistą intencję.

Interesujące jest, że Piotr Żuchalski podając rosyjskim władzom sądowym swój wiek podwyższył go podając 40 lat, zaś jako miejsce urodzenia wymienił Maluszyn. Można jedynie domyślać się, że w ten sposób osłaniał swoją rodzinę w Przedborzu, zapewne także związaną z powstaniem. W akcie zgonu podano jego rzeczywisty wiek na ok. 36 lat.

Archiwum parafii Słupia Jędrzejowska – akty zgonu z 1864 r: Antoniego Musiała nr 10, Jana Huptysia nr 31, Piotra Żuchalskiego nr 32; Powstanie styczniowe, Materiały i dokumenty, t. 4: Chłopi i sprawa chłopska w powstaniu styczniowym, Materiały z terenu guberni radomskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków 1962, s. 152-153; Z. Kolumna, Pamiątka dla rodzin polskich, Krótkie wiadomości o straconych na rusztowaniach, rozstrzelanych, poległych i zmarłych na wygnaniu syberyjskim i tułactwie ofiar r. 1861-1866, ze wstępem skreślonym przez Bolesławitę, Kraków 1867, s. 111 – tam mylnie: Żukalski pseudonim Niklas, podobno rodem z Warszawy; Z. Chądzyński, Wspomnienia powstańca z lat 1861–1863, oprac. E. Halicz, Warszawa 1963; O. Awejde, Żandarmeria powstańcza, [w:] Zbiór zeznań śledczych o przebiegu powstania styczniowego, Wrocław 1965, s. 55–56; Pamiętniki powstańca z 1863 i 1864 roku (Bończa – Chmieliński – Bosak i Krzywda), wydał i przypisami opatrzył Zygmunt Lucjan Sulima, br. i m.w.;http://rodzinastrychalskich.pl; http://geneteka.genealodzy.pl; Specjalne podziękowania dla ks. Witolda Wojsy proboszcza w Słupi.

Wojciech Zawadzki

Add.

[161] Naczelnik wojenny oddziału radomskiego generał-lejtnant Walery Bellegarde do komenderującego wojskami w powiatach kieleckim, stopnickim i sandomierskim generał-majora Ksawerego Czengierego, Radom 29 VIII [10 IX] 1864

По военно-судному делу, произведенному Келцкою полевою военно-судною комиссиею и представленному вами при рапорте за No 811, видно, что нижепоименованные обе личности арестованные в марте сего года, доказали свое участие в мятеже следующим образом:

[1.] Петр Жухальский, 40 лет, шляхтич, уроженец дер. Малюшиной, Пиотрковского уезда, Варшавской губернии, писарь дер. Радковой Келецкого уезда в начале нынешнего года состоял в жандармах вешателях ефрейтером; по распоряжению начальника революционной тайной стражи Сувалского, принявшего фамилию Марасинского (который казнен), приводил к присяге крестьяниа Губтиша на верность революционному правлению, дал ему 3 рубля из имевшейся у него революционного правительства суммы, потом ему Губтишу, огороднику дер. Белогоновой [Białogon], Чешскому, (он же Яковский и[ли] Новаковский) Липскому, проживавшему у сего огородникa, и неизвестному человеку бывшему нa ту пору у Земского, приказал повесить поселяника дер. Слупи Антония Мусялку и

[2.] Ян Губтиш, крестьянин, 30 лет, уроженец дер. Слупя Келецкого уезда, имея постоянное жительство в дер. Чартыже, служил лaкеем у графа Морстина, по приказанию Сухецкого управляющего дер. Балковою [Białków] доставлял в Радковский лес мятежникам провизию и фураж, развозил революционные донесения и, таким образом, имеия постоянные сообщения с мятежниками присягнул на верность революционному правительству и повесил вместе с вышепоименованными сообщниками поселянина дер. Слупи Антония Мусялку.

Принимая в сообщение все данные сего дела по Высочайше дарованной мне власти определяю: шляхтича Жухальского и крестлянина Яна Губтиша, как принадлежащих в силу циркулярного Штаба войск в Царстве от 24 IX [6 X] 1863 г. За No 6023 за лишение жизни поселянина дер. Слупи Антония Мусялки к первому разряду политических преступников, лишить всех прав состояния и казнить смертию чрез повешение на месте преступления в дер. Слупи.

Podpis: генерал-лейтенант Бельгард 2й

Kopia poświadczona przez generał-majora Czengierego [w:] Chłopi i sprawa chłopska w powstaniu styczniowym, Materiały z terenu guberni radomskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków 1962, s. 152-153.