BRONICKI Hieronim (1751-1796) kapitan wojsk koronnych, uczestnik powstania kościuszkowskiego

Urodził się w 1751 r. w rodzinie herbu Ślepowron. Pochodził z Krakowskiego.

Wybrał drogę kariery wojskowej. Służbę rozpoczął 1 II 1767 r., jako kadet w Regimencie Dragonów Fundacji Raczyńskich. W 1771 r. szefostwo regimentu kupił płk Filip Nereusz Raczyński, który w 1776 r. uzyskał patent generała-majora. Od 1779 r. oddział znany był, jako Regiment Pieszy gen. F. Raczyńskiego nr 9 i mimo różnych zmian, pod tym numerem zapisał się w historii wojskowości polskiej. Stałym garnizonem regimentu było miasto Łowicz. Składał się początkowo z 6, a od 1790 r. z 8 kompanii połączonych w 2 bataliony. Regiment wchodził w skład Dywizji Wielkopolskiej. Oficerowie pułku nosili granatowe mundury z różowymi wyłogami, srebrnymi galonami i guzikami. Nakryciem głowy był okrągły kołpak filcowy obszyty czarnym barankiem, wysoki na ok. 30 cm z sukiennym wierzchem pąsowym, daszkiem i blachą mosiężną z orłem.

Bronicki awansował kolejno na podoficera, a 26 IV 1775 r. został chorążym. Z dniem 14 II 1776 r. mianowano go porucznikiem w 4-ej kompanii.

W 28 roku swego życia i po 12 latach służby wojskowej, por. Hieronim Bronicki 10 XI 1779 r., w łowickiej kolegiacie (dziś: katedra) poślubił Helenę, córkę Andrzeja Palatyńskiego, miejscowego ławnika magistrackiego (w akcie małżeństwa nr 43 dopisano: on kapitan). Wiadomo, że 6 I 1786 r. urodził się im syn, któremu 24 I 1786 r. w tejże kolegiacie podczas chrztu nadano imiona Stanisław Kasper (w akcie chrztu nr 16 zapisano: ojciec żołnierz).

Bronicki 18 V 1788 r. został mianowany kapitanem sztabowym w tej samej kompanii, zaś 1 V 1790 r. otrzymał patent na kapitana z kompanią nr 4.

Tymczasem po I rozbiorze Polski, pod koniec l. 80-tych XVIII w. król Stanisław August Poniatowski wraz z gronem wybitnych postaci obozu patriotycznego, podjęli kolejną próbę przeprowadzenia reform w celu ratowania niepodległego bytu państwowego. Zwołany w 1788 r. Sejm Czteroletni, zwany Wielkim, uchwalił m.in. rozbudowę wojska oraz Konstytucję z 3 maja 1791 r., która dawała szansę na wzmocnienie kraju i uniezależnienie się Polski od Rosji. W maju 1792 r. wojska rosyjskie wkroczyły na terytorium Polski wzniecając wojnę zwaną “w obronie Konstytucji 3 maja”. I batalion 9. Regimentu walczył w dywizji gen. Tadeusza Kościuszki 18 VII 1792 r. ze znacznie silniejszym wojskiem rosyjskim pod Dubienką. Zaś II batalion, w którym służył kpt. Bronicki stał wówczas w garnizonie Warszawie i tylko na krótko wkroczył na litewski teatr tej wojny. Jesienią 1793 r. Prusy i Rosja dokonały II rozbioru Polski, skutkiem czego Łowicz znalazł się poza granicami Polski. Być może właśnie wtedy żona z 7-letnim synem kpt. Bronickiego zamieszkała u kuzynostwa w Łapczynej Woli. W tym czasie 9. Regiment został rozlokowany na Lubelszczyźnie. W marcu 1793 r. II batalion stacjonował w Stężycy. Pod naciskiem Rosji w marcu 1794 r. zapadła decyzja o redukcji wojsk polskich o połowę. Bunt żołnierzy Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej zapoczątkował insurekcję kościuszkowską.  Nocą z 3/4 IV 1794 r. w Chełmie  do insurekcji przystąpił I batalion 9. Regimentu. Wkrótce został on rozbrojony przez Rosjan. II batalion regimentu z 4. kompanią kpt. Bronickiego stacjonujący w Biskupicach i Krasnymstawie, wobec przewagi sił rosyjskich zdecydował się przekroczyć granicę do Galicji w zaborze austriackim i 15 IV był już w Dzikowie. Gen. Raczyński, który wprawdzie przystąpił do insurekcji, lecz wobec braku wykształcenia wojskowego nie został zatwierdzony przez gen. Kościuszkę, opuścił wojska. II batalion dołączył do wojsk powstańczych już po zwycięstwie racławickim w obozie pod Połańcem. Następnie uczestniczył 6 VI w bitwie pod Szczekocinami i ochraniał powstańcze tabory pod Jędrzejowem. Dzielnie walczył 9-10 VII w ciężkich bojach pod Gołkowem i Raszynem. W ostatnich dniach sierpnia regiment bronił Prusakom dostępu do Warszawy: na Woli, w olszynie powązkowskiej i na Bielanach. Wtedy Bronicki, jako major objął dowodzenie batalionem, choć formalnie pozostawał nadal kapitanem.

Klęskę powstania przyspieszyła przegrana bitwa 10 X pod Maciejowicami, w której ranny Naczelnik Kościuszko dostał się do niewoli rosyjskiej. 5 XI skapitulowały wojska broniące Warszawy, a 16 XI 1794 r. w Radoszycach nastąpiła ostateczna kapitulacja powstania.

Hieronim Bronicki zmarł 22 lub 23 IX 1796 r. w Łapczynej Woli, parafia Stanowiska. Okoliczności, dla których znalazł się i zmarł w tej miejscowości, nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone. Pochowany został na cmentarzu przy kościele Św. Jakuba w Stanowiskach. Zachowany w archiwum parafialnym w Stanowiskach akt zgonu (po rozwiązaniu skrótów) brzmi następująco:

Łapczyna Wola. Anno Domini 1796 die 23 Septembris Magnificus Hieronimus Bronicki Capitaneus in Exercitu Pedestri Poloniae Annorum 45 in domo fratris in communione Sanctae Matris Ecclesiae animam Deo reddidit. Cuius corpus sepultum in caementerio ad ortum solis, mihi Curato Stanoviensi Confessario approbato confessus et reliquis munitus Sacramentis.

W przekładzie:

Łapczyna Wola. W roku Pańskim 1796 dnia 23 września, Wielmożny Hieronim Bronicki Kapitan w Wojsku Polskim, lat 45, w domu brata we wspólnocie ze Świętą Matką Kościołem oddał Bogu duszę. Jego ciało zostało pochowane na cmentarzu po wschodniej stronie, wyspowiadał się przede mną, Proboszczem w Stanowiskach, zatwierdzonym spowiednikiem i został opatrzony pozostałymi Sakramentami.

Na jego grobie znajdującym się na terenie dawnego cmentarza przykościelnego, po południowo-wschodniej stronie kościoła, pomiędzy boczną kaplicą a prezbiterium, położona była płyta z piaskowca o przybliżonych wymiarach 80×120 cm, która z upływem czasu uległa prawie całkowitemu zniszczeniu. Udało się jeszcze odczytać znajdujący się na niej napis wyryty wielkimi literami:

Tu leży W.[-ielmożny, przyp. autora]  Hieronim Bronicki, w Wojsku Polskim lat 28, kapitan z kompanii IX Regimentu Pieszego szefostwa JW. [Jaśnie Wielmożnego, przyp. autora] Generała Raczyńskiego, umarły w Woli Łapcynej dnia 22 września roku [dalej nieczytelne, przyp. autora]

Dzienna data śmierci według napisu na płycie różni się od daty podanej w księdze zmarłych z archiwum parafialnego w Stanowiskach: 22 lub 23 IX. W środku napisu znajdował się herb, który można odczytać jako Ślepowron – rodowy herb Bronickich.

Nie wiadomo, kto i kiedy przykrył grób płytą z piaskowca. Ponieważ kościół był rozbudowany po 1790 r., kiedy Stanowiska nabył komornik graniczny sandomierski i skarbnik chęciński Michał Czaplicki, a prace zakończone w 1800 r. (o czym świadczy napis na portalu nad głównymi drzwiami), można sądzić, że po ich zakończeniu, kiedy wiele prostych ówczesnych grobów uległo zniszczeniu, rodzina Bronickiego lub sam fundator kościoła zlecił oznaczenie grobu oficera specjalną płytą.

Archiwum Diecezjalne w Łowiczu, akta małżeństw i urodzeń; Archiwum Parafialne w Stanowiskach, akta urodzeń, zgonów 1795-1799; Spis osób które uczestniczyły w działaniach wojennych Kościuszki 1794 r. poprzedzony poglądem historycznym na przyczyny upadku Polski oraz krótką historyą wypadków w r. 1794 zaszłych, z dodaniem życiorysów osób wybitne zajmujących stanowisko, oprac. B. T. [krypt.], Poznań 1894; K. Bauer, Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa 1981, s. 139; M. Machynia, C. Srzednicki, Oficerowie wojska koronnego 1777-1794. Spisy, Cz. 3, Piechota, Kraków 1998, zwłaszcza ss. 251-272 (Regiment Pieszy gen. F. Raczyńskiego nr 9); S. Herbst, Z wojskowych dziejów powstania kościuszkowskiego 1794 roku, Warszawa 1983;  ks. J. Wiśniewski, Dekanat konecki, Radom 1913;  K. Linder, Dawne Wojsko Polskie. Ubiór i uzbrojenie, Warszawa 1960; materiały Wojciecha Zawadzkiego; fot. autor.

Ks. dr hab. Tadeusz Gacia, prof. KUL