przedborski ludwikPRZEDBORSKI rodowe nazwisko przedborskich Żydów XVIII-XX w.

Wg legendy pierwsi żydowscy osadnicy mieli przybyć do Przedborza za (zob.) króla Kazimierza Wielkiego. To on miał na przedborskim zamku osadzić swą żydowską nałożnicę (zob.) piękną Esterkę. Żydzi odróżniali się od ludności polskiej językiem, obyczajem, religią i ubiorem. Obok zawodów handlowych Żydzi dzierżawili od lokalnej szlachty karczmy, młyny, browary i gorzelnie, handlowali zbożem i drewnem. Mniej zaradni byli rzemieślnikami lub wędrownymi kramarzami. Nie używali nazwisk.

W końcu XV w. rozpoczął się złoty wiek Żydów na ziemiach polskich, który trwał do potopu szwedzkiego w połowie XVII w. I rzeczywiście, w Przedborzu musiała wtedy osiąść dość znaczna liczba Żydów, skoro w 1594 r. utworzono tu gminę żydowską (kahał). Członkowie gminy utrzymywali wspólnie synagogę, cmentarz, łaźnię rytualną.

Wg źródeł żydowskich, po odbiciu Przedborza z rąk szwedzkich w 1657 r., wojska hetmana Stefana Czarnieckiego na skutek oskarżenia miejscowych Żydów o sprzyjanie najeźdźcy, urządziły ich pogrom. Miała wtedy zginąć prawie cała żydowska ludność Przedborza, spłonęła synagoga i zniszczony został ich cmentarz.

Z czasem, także za sprawą królewskich przywilejów gmina żydowska odrodziła się. W 1745 r. w Przedborzu było 25 żydowskich domów, a w 1789 r. zamieszkiwały tutaj 83 rodziny. Z tego pokolenia wywodzi się “Święty Żyd z Przedborza”, gdzie jego ojciec, potomek znaczącej rabinicznej rodziny, pracował jako kaznodzieja (zob. Rabinowicz Jakub Izaak). „Święty Żyd” rozsławił nasze miasto w mistyce żydowskiej.

Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 1807 r. nadała polskim Żydom równouprawnienie. Skutkiem tego podlegali ewidencji stanu cywilnego, jednak tym obowiązkiem objęto ich dopiero w 1825 r. Urzędnikiem stanu cywilnego stał się miejscowy proboszcz i to on miał obowiązek prowadzenia właściwych ksiąg urodzonych, małżeństw i zmarłych. Po 1830 r. obowiązek ten w zakresie ludności żydowskiej przejął rabin.

Ówczesny proboszcz (zob.) ks. Józef Żuchalski pierwsze narodziny „starozakonnego” – jak nazywano Żydów, zapisał w swojej księdze już w 1823 r. Pojawiła się wówczas praktyka dopisywania do imienia i nazwiska ojca dziecka nowo narodzonego słowa „Przedborski”. W tym konkretnym przypadku Ejzyl Waiman zgłosił się do proboszcza w celu sporządzenia aktu urodzenia dziecka. Proboszcz, jako urzędnik stanu cywilnego zapisał, że przybył „Ejzyl Waiman Przedborski lat 21” i zgłosił narodzenie dziecka jego i „Hindy Zusmanówny lat 26 w Przedborzu zamieszkałych 6 IV 1823 r. w domu pod nr 133, któremu nadano imię Zusman”. W tytule zapisano już „Zusman Przedborski”. W ten sam sposób godnością „Przedborskiego” lub „Przedborskiej” obdarzone zostały w latach 1823-1825 jeszcze inne, nowo narodzone dzieci z rodzin: Michała Lewka, Mośka Szwarca, Lewka Rozenberga i Icka Szwarca. Interesujące, że godnością tą wym. proboszcz nie obdarzał (z jednym wyjatkiem: Mordki Szwarca Przedborskiego) nazwisk żydowskich świadków uczestniczących w spisywaniu aktu urodzenia.

Dotychczas udało się ustalić następującą listę osób zamieszkałych w Przedborzu i posługujących się nazwiskiem „Przedborski”:

  • Przedborski Manela (ok. 1766 Przedbórz – 1835 Przedbórz) miał 4 dzieci.
  • Przedborski Beniamin Hersz (ok. 1784 Przedbórz – 1849 Przedbórz)
  • Przedborska Laja (ok. 1795 Przedbórz – 1847 Przedbórz) miała 9 dzieci.
  • Przedborska Rela Hinda (ok. 1804 Przedbórz – 1864 Przedbórz) miała 3 dzieci.
  • Przedborska Hendla (ok. 1809 Przedbórz – ?) miała 4 dzieci
  • Przedborska Ester (ok. 1810 – ?) miała 4 dzieci.
  • Przedborska Rajla (Rela) (ok. 1813 Przedbórz – ?) miała 10 dzieci.
  • Przedborski Dawid (ok. 1816 Przedbórz – 1847 Przedbórz) miał 2 dzieci.
  • Przedborska Fajgla (ok. 1819 Przedbórz – 1848 Przedbórz) miała 2 dzieci.
  • Przedborski Abram (ok. 1822 Przedbórz -?) miał 3 dzieci.
  • Przedborski Zusman s. Ejzyla Waimana Przedborskiego lat 21 i Hindy Zusmanówny lat 26 w Przedborzu zamieszkałych, urodził się 6 IV 1823 r. w domu pod nr 133.
  • Przedborski Juda s. Michała Lewka Przedborskiego lat 30 “przemysłem władający” i Mindli Lewkówny lat 36 w Przedborzu zamieszkałych, urodził się 20 IV 1824 r. w domu pod nr. 88.
  • Przedborska Maryc, c. Icka Szwarca Przedborskiego lat 44 mleczarza i Estery Ickówny lat 44 w Przedborzu zamieszkałych, urodziła się 12 XII 1824 r. w domu pod nr 14. Świadek: Mordka Szwarc Przedborski (!).
  • Przedborski Szaja s. Ejzyla Waimana Przedborskiego lat 22 i Hindy Zesmanowej lat 23 w Przedborzu zamieszkałych, urodził się 1 II 1825 r. w domu pod nr 132.
  • Przedborski Lewek s. Abrama Rosenberga Przedborskiego lat 44 i Rajzli Herszlikowej lat 30 w Przedborzu zamieszkałych, urodził się 10 IV 1825 w domu pod nr 124.
  • Przedborski Lejzor s. Moszka Szwarca Przedborskiego lat 28 krawca i Maryc Lewkowej w Przedborzu zamieszkałych, urodził się 27 XII 1825 r. w domu pod nr 157.
  • Przedborski Majer (1829 Przedbórz – ?) miał 5 dzieci.
  • Przedborski Szaja (1832 Przedbórz – 1852 Przedbórz) miał 1 dziecko.
  • Przedborska Rajzla Gitla (1834 Przedbórz – 1835 Przedbórz)
  • Przedborska Rajzla Jerla (ok. 1835 Przedbórz – ?) miała 7 dzieci.
  • Przedborski Naftula Hersz (1839 – ?) miał 8 dzieci.
  • Przedborska Etla (1841 Przedbórz – 1875 Przedbórz) miała 2 dzieci.
  • Przedborski Manela (1846 Przedbórz – ?) miał 1 dziecko.
  • Przedborski Beniamin Hersz (ok. 1850 Przedbórz – 1852 Przedbórz)
  • Przedborski Beniamin Hersz (ok. 1850 Przedbórz – 1852 Przedbórz) miał 9 dzieci.
  • Przedborska Mariem Elka (1852 Przedbórz – ?)
  • Przedborski Mosiek Szaja (1853 Przedbórz – 1853 Przedbórz)
  • Przedborska Fajgla (1855 Przedbórz – ?) miała 2 dzieci.
  • Przedborski Beniamin Hersz (1855 Przedbórz – ?)
  • Przedborski Chazkel (ok. 1857 Przedbórz – ?)
  • Przedborska Rywka (1860 Przedbórz – ?)
  • Przedborska Frymet Bajla (1862 Przedbórz – 1863 Przedbórz)
  • Przedborski Manela Szaja (1863 Przedbórz – ?)
  • Przedborski Dawid Zalman (1865 Przedbórz – 1867 Przedbórz)
  • Przedborski Emanuel Mosiek (1868 Przedbórz – ?)
  • Przedborska Gitla (1870 Przedbórz – 1872 Przedbórz)
  • .Przedborski Emanuel Chemia (1871 Przedbórz – ?)
  • Przedborska Alta Jerla (ok. 1872 Przedbórz -1874 Przedbórz)
  • Przedborski Beniamin Hersz (ok. 1875 Przedbórz – 1877 Przedbórz)
  • (zob.) Przedborski Berek (ok. 1878 Przedbórz – 1942?) miał 3? dzieci
  • Przedborska Nacha (1880 Przedbórz – 1881 Przedbórz)
  • Przedborski Josek miał 1 dziecko
  • Przedstawiciele rodu jeszcze w XVIII w. rozeszli się po kraju, zasiedlając obszar od Przedborza po Warszawę, Łódź, Kalisz, Radomsko, Aleksandrów Łódzki, Zgierz, Łęczycę, Rawę Mazowiecką, Opoczno, Lelów, Żarki i okolice Żarnowa. Kilku z nich poślubiło Polki i przeszło na katolicyzm.
  • Z tej rodziny wywodzili się m.in.:
  • Majer Ber (Markus) Przedborski (1844 Łęczyca -1931 Łódź), syn Barucha, handlowiec w Kaliszu, właściciel majątku Kuchary.
  • Henoch (Henryk) Przedborski (1871-1938) syn Majera, radny miasta Łęczycy, właściciel drukarni, ojciec 4 dzieci. Zmarł w Łodzi.
  • Aleksander Przedborski, syn Majera, studiował w Anglii, księgarz, osiadł w Łodzi.
  • Samuel (Szymon) Przedborski (1903-1989), syn Henocha. Inżynier, oficer WP, żołnierz kampanii wrześniowej, jeniec Woldenbergu. Zmarł w Warszawie.
  • Agata Tuszyńska, wnuczka Samuela, pisarka, autorka biograficznej sagi Przedborskich pt. „Rodzinna historia lęku” Kraków 2005.
  • Dr Jan (Jonas Samuel) Przedborski (1885-1942) ceniony internista dziecięcy, kapitan WP. Podczas wojny w warszawskim getcie prowadził dom dziecka na 1000 dzieci. „Był jednym z najlepszych, najinteligentniejszych lekarzy w getcie (…)”. Zamordowany w KL Auschwitz (?).
  • Dr Ludwik Przedborski (1857 Warszawa – 1911 Łódź) laryngolog, łódzki działacz społeczny i oświatowy. Spoczywa w na cmentarzu żydowskim w Łodzi przy ul. Brackiej. Jego córka Felicja Maria (1888-?) doktor filozofii, była nauczycielką i poetką. Jeden z synów, Juliusz (1886-1931) był majorem WP i dowódcą dywizjonu szkolnego w 1. Pułku Lotniczym.
  • Maurycy Urstein (1872 Warszawa – 1940 Warszawa) zapomniany polski współtwórca niemieckiej psychiatrii. Był synem kupca Stanisława Ursteina (1832–1914) i Balbiny z Przedborskich (1851–1934). Miał liczne rodzeństwo, jego starszy brat Ludwik (1871–1939) był wybitnym pianistą i akompaniatorem a młodszy brat Józef (1884–1923), zwany Pikusiem, zapamiętany został jako aktor kabaretowy. Wujem Maurycego był (zob. wyżej) dr Ludwik Przedborski.

Wiadomo też, iż w powstaniu warszawskim 1944 r. uczestniczyli 2 żołnierze Armii Krajowej o nazwisku Przedborski, ppor. Janusz (1917-1984) ps. „Ludwik” i kpr. Zygmunt (1914-?) ps. „Cichy”.

Z tej rodziny wywodziła się matka znanego reżysera filmowego Romana Polańskiego (ur. 1933), Bula (Bella) Katz-Przedborska. Wg dostępnych informacji urodziła się ona w Rosji i została zamordowana podczas II wojny światowej w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz. Wg historyków filmu, Polański utrwalił postać swej matki w filmie „Chinatown” (1974 r.), który uchodzi za jeden z najwybitniejszych obrazów w dziejach kina.

Można przyjąć szacunkowo, że podczas II wojny światowej zginęło ok. 100 osób noszących to nazwisko.

A. Tuszyńska, Rodzinna historia lęku, Kraków 2005; A. Żbikowski, Żydzi polscy [w:] „Polityka” wydanie specjalne; materiały autora; fot. – Stanisław Przedborski;http://ophir.org.ilhttp://www.rodzinastrychalskich.pl; http://getto.pl; http://www.straty.pl; Specjalne podziękowania za udzieloną pomoc kieruję na ręce pp. Krystyny Stanisławskiej, Brunona Bieleckiego i Stanisława Przedborskiego; http://pl.wikipedia.org

Wojciech Zawadzki